پایه میکروفن؛

فقط کافی است پیچ را کمی شل کنیم!

شاید شما هم دیده باشید که در بسیاری از مراسم، سخنران یا مجری، درگیری عجیبی با پایه میکروفن پیدا می‌کند! بیشتر مواقع، در این کشمکش، پایه میکروفن برنده می‌شود و روی زمین می‌افتد، یا در حین اجرای برنامه از حالت تنظیم خارج می‌شود وبلندگو سوت می‌کشد، صدای سالن به هم می‌ریزد و گاهی حتی دستگاه پخش صدا هم دچار مشکل می‌شود.

مجری هم معمولاً با یک لبخند ملیح می‌گوید:

«ما سال‌هاست که با مشکل صدا درگیریم!»

اما من، به‌عنوان یک کنشگر اجتماعی، تصمیم گرفتم برای حل این مشکل اقدام کنم! بعد از سال‌ها مشاهده میدانی، بررسی، گفت‌وگو و نظرسنجی از مجریان، مداحان، خوانندگان و سخنرانان، به نتیجه جالبی رسیدم:

مشکل نه از میکروفن است، نه از پایه میکروفن و نه حتی از دستگاه صوتی! مشکل از کسی است که می‌خواهد پشت میکروفن قرار بگیرد.

او اصرار دارد خودش پایه را تنظیم کند؛ آن هم بدون توجه به پیچ تنظیم پایه میکرفن!

جالب‌تر اینکه به جای آنکه پیچ را کمی شل کند، با تمام قدرت پایه را بالا و پایین می‌کشد، می‌چرخاند و جابه‌جا می‌کند. نتیجه هم مشخص است؛ پایه به مرور آسیب می‌بیند، دیگر درست در جای خود قرار نمی‌گیرد و هر بار مشکل تازه‌ای ایجاد می‌شود.

شاید دیده باشید گاهی با چسب سیم و نخ آن را سفت میکنند تا سر جایش بماند!

در حالی که راه‌حل بسیار ساده است:

اول پیچ را کمی شل کن، پایه را تنظیم کن و بعد دوباره پیچ را ببند. همین!

نه زور می‌خواهد، نه فشار و نه عصبانیت.

اما راستش را بخواهید، مدتی است به این فکر می‌کنم که شاید این داستان فقط درباره پایه میکروفن نباشد!

شاید بسیاری از مشکلات ما در زندگی هم دقیقاً همین‌گونه باشند.

گاهی برای اینکه دیگران صدای ما را بشنوند، لازم است کمی پیچ‌های خودمان را شل کنیم!

باید کمی از لجاجت، خودخواهی، غرور و اصرار بر درست بودن خودمان کم کنیم. شاید لازم باشد قبل از اینکه بخواهیم صدایمان را بلندتر کنیم، کمی خودمان را تنظیم کنیم.

اما با کمال تأسف باید اعتراف کنم که هنوز موفق نشده‌ام این مسئله ساده را به دیگران منتقل کنم! به همین دلیل تصمیم گرفتم درباره «پایه میکروفن» سرمقاله‌ای بنویسم؛ شاید مورد استفاده قرار گیرد.

البته هرچه بیشتر فکر می‌کنم، می‌بینم این کار هم شاید چندان مفید نباشد!

چرا که!

اگر کسی اهل مطالعه باشد، احتمالاً خودش این موضوع را درباره پیچ تنظیم و پایه میکروفن می‌داند؛ و اگر هم اهل مطالعه نباشد، بی شک این مقاله را نمی‌خواند که بخواهد آن را به کار ببندد!

شوربختانه، چنین افرادی در جامعه کم نیستند؛ افرادی که میکروفن را در اختیار دارند و پشت تریبون قرار می‌گیرند، اما بیشتر از آنکه بخواهند «صدای دیگران» را بشنوند، فقط می‌خواهند حرف خودشان را بزنند.

آن‌ها حتی اگر فرد متخصص صدا هنوز نرسیده باشد، خودشان دست به کار می‌شوند و شروع به تنظیم پایه میکروفن می‌کنند!

اگر بخواهیم از منظر روان‌شناسی اجتماعی به رفتار این افراد نگاه کنیم، می‌توان برای آنها ویژگی‌هایی مانند پرخاشگری، غرور، خودمحوری و اصرار بر تحمیل نظر خود را در نظر گرفت.

این افراد معمولاً تمایل دارند حرف خودشان را به کرسی بنشانند و کمتر برای نظر مخاطب احترام قائل هستند. حتی اگر مؤدبانه مورد انتقاد قرار بگیرند، معمولاً به‌شدت از خود دفاع می‌کنند و برای رفتار و سخنان خود ده‌ها دلیل و منطق می‌آورند.

یکی دیگر از ویژگی‌هایشان این است که در میان صحبت دیگران، به خود اجازه می‌دهند سخن طرف مقابل را قطع کنند و خودشان شروع به صحبت کنند؛ گویی میکروفن فقط زمانی ارزش دارد که در دست آنها باشد!

شاید بتوان ویژگی‌های دیگری هم برای این افراد برشمرد، اما خلاصه و مفید اگر بخواهم بگویم:

منطق آنها، منطق زور و زورگویی است.

با چنین افرادی چه می‌توان کرد؟

به گمان من، گاهی واقعاً نمی‌توان کاری کرد!

حتی پیشنهاد می‌کنم اگر روزی چنین فردی پشت میکروفن قرار گرفت، برای کمک به او از جای خود بلند نشوید که بروید پایه میکروفنش را تنظیم کنید؛ چراکه تجربه نشان داده است، او بعد از رفتن شما هم دوباره آن را به شکلی که خودش دوست دارد تنظیم خواهد کرد!

باید پذیرفت که همیشه نمی‌توان دیگران را تغییر داد.

گاهی بهتر است بنشینیم و با خونسردی صدایشان را بشنویم.

گفتم «صدایشان»؛ چون تجربه نشان داده است بعضی از این افراد، الزاماً سخنی برای گفتن ندارند!

پس شاید بهتر باشد فقط شنونده صدایشان باشیم، نه شنونده سخنشان.

و اما حرف آخر:

شاید پایه میکروفن، یک وسیله ساده باشد؛ اما برای من تبدیل شده است به نمادی از بخشی از رفتار اجتماعی ما.

گاهی مشکل از دستگاه نیست؛
گاهی مشکل از میکروفن نیست؛
گاهی حتی مشکل از صدای ما هم نیست.

مشکل از این است که بلد نیستیم خودمان را تنظیم کنیم.

شاید کافی باشد قبل از آنکه بخواهیم دیگران را تنظیم کنیم، پیچ‌های خودمان را کمی شل کنیم.

گاهی برای شنیده شدن، لازم نیست صدایمان را بلندتر کنیم؛
کافی است کمی به دیگران فرصت شنیده شدن بدهیم.

این هم عرایض بنده درباره نقش «پایه میکروفن»!

امیدوارم به‌عنوان یک شهروند، توانسته باشم بخشی از تجربیات، مطالعات و مشاهدات خود در حوزه آسیب‌های اجتماعی را، در قالب این موضوع ساده، با شما فرهیختگان محترم در میان بگذارم.

یا حق

جعفر صابری

موضوعات مرتبط: سر مقاله

حاشیه‌نشینی در کلان‌شهر تهران؛ ریشه‌ها، پیامدها و راهکارهای برون‌رفت

حاشیه‌نشینی در کلان‌شهر تهران؛

ریشه‌ها، پیامدها و راهکارهای برون‌رفت

مقدمه

تهران به‌عنوان پایتخت سیاسی، اقتصادی، اداری، علمی و فرهنگی ایران، طی دهه‌های گذشته همواره یکی از مهم‌ترین مقاصد مهاجرت در کشور بوده است. تمرکز بخش قابل توجهی از فرصت‌های شغلی، دانشگاه‌ها، مراکز درمانی، خدمات تخصصی، امکانات فرهنگی و اقتصادی و همچنین شبکه گسترده فعالیت‌های غیررسمی در این کلان‌شهر، تهران را به مقصدی جذاب برای گروه‌های مختلف مهاجر تبدیل کرده است.

اما رشد جمعیت و توسعه کالبدی تهران و شهرهای پیرامونی آن، بدون توزیع متوازن فرصت‌ها در سطح کشور، پیامدهایی همچون افزایش قیمت مسکن، گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی، فشار بر زیرساخت‌های شهری، افزایش هزینه زندگی و شکل‌گیری یا گسترش حاشیه‌نشینی را به دنبال داشته است.

بنابراین، حاشیه‌نشینی تهران را نمی‌توان صرفاً یک مسئله شهری دانست؛ این پدیده در واقع نتیجه‌ای از عدم تعادل منطقه‌ای در توسعه، تمرکز فرصت‌ها در پایتخت، مهاجرت‌های اقتصادی و اجتماعی و ضعف سیاست‌های آمایش سرزمین است.

۱. حاشیه‌نشینی؛ معلول یک مسئله بزرگ‌تر

حاشیه‌نشینی در ساده‌ترین تعریف، به سکونت گروه‌هایی از مردم در مناطقی گفته می‌شود که معمولاً از نظر کیفیت مسکن، دسترسی به خدمات عمومی، زیرساخت‌های شهری، امنیت اقتصادی و فرصت‌های اجتماعی، با استانداردهای مطلوب فاصله دارند.

اما حاشیه‌نشینی فقط به معنای «زندگی در خانه‌ای خارج از محدوده شهری» نیست. مسئله اصلی، محرومیت نسبی از فرصت‌ها و خدمات است.

فردی که به دلیل ناتوانی در تأمین هزینه مسکن در منطقه مرکزی یا رسمی شهر، ناچار می‌شود در مناطق ارزان‌تر و پیرامونی سکونت کند، ممکن است همزمان با مشکلاتی همچون مسیر طولانی رفت‌وآمد، دسترسی محدودتر به خدمات آموزشی و درمانی، ناامنی شغلی و کاهش کیفیت زندگی مواجه شود.

از این منظر، حاشیه‌نشینی یک مسئله چندبعدی است که ابعاد اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، کالبدی و حتی زیست‌محیطی دارد.

۲. چرا مردم به تهران مهاجرت می‌کنند؟

یکی از مهم‌ترین عوامل گسترش جمعیت تهران و مناطق پیرامونی آن، مهاجرت از سایر شهرها و استان‌های کشور است.

البته نمی‌توان همه مهاجرت‌ها را به بیکاری نسبت داد. مهاجرت پدیده‌ای پیچیده است و عواملی مانند تحصیل، ازدواج، دسترسی به خدمات درمانی، نزدیکی به خانواده، ارتقای شغلی، امنیت اقتصادی و امید به آینده نیز در تصمیم افراد نقش دارند.

با این حال، یکی از عوامل مهم، تفاوت میان فرصت‌های اقتصادی و خدماتی تهران و بسیاری از مناطق کشور است.

در برخی شهرستان‌ها و استان‌ها، نبود فرصت‌های شغلی پایدار، ضعف سرمایه‌گذاری، محدود بودن صنایع مولد، خشکسالی و مشکلات بخش کشاورزی، کمبود برخی خدمات تخصصی و محدود بودن فرصت‌های آموزشی و فرهنگی، باعث می‌شود بخشی از جمعیت جوان، تهران و دیگر کلان‌شهرها را مقصد مناسب‌تری برای آینده خود بداند.

در چنین شرایطی، اگر سیاست توسعه کشور نتواند فرصت‌های واقعی اشتغال و زندگی را در مناطق مختلف ایجاد کند، طبیعی است که جریان مهاجرت به سمت چند قطب بزرگ اقتصادی ادامه پیدا کند.

۳. تهران نباید «تنها مقصد امید» مردم باشد

یکی از مهم‌ترین مسائل سیاست‌گذاری کشور این است که نباید آینده اقتصادی و اجتماعی یک جوان در یک شهرستان کوچک به این وابسته باشد که برای یافتن شغل مناسب، حتماً به تهران، کرج، مشهد، اصفهان یا دیگر کلان‌شهرها مهاجرت کند.

هدف توسعه متوازن باید این باشد که فرد بتواند در شهر یا استان محل تولد خود نیز امکان زندگی شایسته داشته باشد.

اگر یک جوان در زادگاه خود شغل مناسب، آموزش باکیفیت، خدمات درمانی قابل قبول، امکانات فرهنگی، اینترنت و زیرساخت مناسب، امکان کارآفرینی و چشم‌انداز اقتصادی داشته باشد، انگیزه مهاجرت اجباری یا اقتصادی کاهش خواهد یافت.

بنابراین، مبارزه با حاشیه‌نشینی تهران از تهران آغاز نمی‌شود؛ بخش مهمی از راه‌حل در شهرستان‌ها و استان‌های مبدأ مهاجرت قرار دارد.

۴. رابطه مسکن و حاشیه‌نشینی

افزایش هزینه مسکن یکی از عوامل مهم شکل‌گیری سکونتگاه‌های کم‌برخوردار است.

وقتی درآمد خانوار با هزینه خرید یا اجاره مسکن متناسب نباشد، خانواده‌ها ناچار می‌شوند به سمت مناطق ارزان‌تر حرکت کنند.

این مناطق ممکن است در حاشیه شهر، خارج از محدوده رسمی، شهرهای اقماری یا سکونتگاه‌هایی باشند که زیرساخت‌های آنها متناسب با رشد جمعیت توسعه نیافته است.

در نتیجه، مسئله مسکن باید در مرکز سیاست مبارزه با حاشیه‌نشینی قرار گیرد.

ساخت مسکن به تنهایی کافی نیست؛ مسکن باید همراه با شغل، مدرسه، درمانگاه، حمل‌ونقل عمومی، فضای سبز، امکانات فرهنگی و خدمات شهری ایجاد شود.

ساخت شهرک‌های مسکونی بدون ایجاد فرصت اقتصادی، ممکن است صرفاً محل زندگی جدیدی ایجاد کند، اما مسئله حاشیه‌نشینی را حل نخواهد کرد.

۵. مهاجران افغانستانی؛ یک مسئله انسانی، اجتماعی و مدیریتی

در بررسی تحولات جمعیتی تهران، موضوع حضور اتباع افغانستانی نیز باید با دقت و بدون نگاه احساسی یا سیاسی بررسی شود.

ایران طی بیش از چهار دهه میزبان جمعیت قابل توجهی از مهاجران و پناهندگان افغانستانی بوده است. بر اساس اطلاعات کمیساریای عالی سازمان ملل متحد برای پناهندگان، در سال ۲۰۲۶ حدود ۱.۶۵ میلیون نفر در ایران تحت پوشش مأموریت این نهاد قرار دارند و حدود ۷۷۰ هزار نفر از آنان پناهندگان دارای کارت آمایش یا هویت هستند که حدود ۷۵۸ هزار نفرشان اتباع افغانستانی‌اند. در کنار این گروه، افراد دیگری با وضعیت‌های مختلف اقامتی و حمایتی نیز در ایران حضور دارند.

بنابراین، درباره اتباع افغانستانی باید از تعمیم و ساده‌سازی پرهیز کرد.

همه اتباع افغانستانی وضعیت یکسانی ندارند؛ برخی پناهنده‌اند، برخی دارای مدارک اقامتی یا کاری هستند و برخی نیز فاقد وضعیت اقامتی پایدارند. بنابراین سیاست عمومی باید بر اساس وضعیت حقوقی، شرایط خانوادگی، سابقه اقامت، توان اقتصادی و نیازهای حمایتی طراحی شود.

از سوی دیگر، حضور جمعیت قابل توجهی از اتباع خارجی در شهرهای بزرگ، بدون نظام دقیق ثبت، توزیع جمعیتی، اشتغال و ارائه خدمات، می‌تواند فشار بیشتری بر بازار مسکن، آموزش، درمان، حمل‌ونقل و اشتغال وارد کند.

مسئله اصلی در اینجا «ملیت» نیست؛ مسئله، مدیریت جمعیت، ظرفیت‌سنجی و سیاست‌گذاری صحیح مهاجرتی است.

۶. تفکیک دو موضوع ضروری است

در سیاست‌گذاری تهران باید میان دو جریان کاملاً متفاوت تفکیک قائل شد:

الف) مهاجرت داخلی:
افرادی که از شهرها و استان‌های مختلف ایران به تهران یا مناطق پیرامونی آن مهاجرت می‌کنند.

ب) مهاجرت بین‌المللی:
اتباع کشورهای دیگر، از جمله افغانستانی‌ها، که با اهداف مختلف از جمله کار، تحصیل، پناهندگی یا سایر دلایل وارد کشور شده‌اند.

این دو گروه از نظر حقوقی، اقتصادی و اجتماعی وضعیت یکسانی ندارند و نمی‌توان برای هر دو یک نسخه واحد ارائه کرد.

۷. پیامدهای ادامه روند موجود

اگر روند تمرکز جمعیت و فرصت‌ها در تهران بدون اصلاح سیاست‌های ملی ادامه پیدا کند، می‌توان انتظار داشت که مشکلات زیر تشدید شوند:

• افزایش فشار بر بازار مسکن و اجاره؛
• گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی و کم‌برخوردار؛
• افزایش زمان و هزینه رفت‌وآمد؛
• فشار بر شبکه حمل‌ونقل عمومی؛
• افزایش تقاضا برای خدمات آموزشی و درمانی؛
• افزایش اشتغال غیررسمی؛
• کاهش کیفیت محیط زیست؛
• افزایش آسیب‌پذیری اجتماعی برخی خانوارها؛
• تشدید فاصله طبقاتی و فضایی؛
• افزایش فشار بر شهرداری‌ها و دستگاه‌های خدمات‌رسان.

از سوی دیگر، ادامه مهاجرت نخبگان، جوانان و نیروی کار از شهرهای کوچک و مناطق کم‌برخوردار، خود موجب تضعیف بیشتر همان مناطق می‌شود.

به بیان ساده، اگر جوان یک شهرستان برای یافتن آینده بهتر از شهر خود خارج شود، آن شهرستان علاوه بر جمعیت، سرمایه انسانی خود را نیز از دست می‌دهد.

۸. راهکار نخست: توسعه متوازن کشور

مهم‌ترین راهکار، کاهش فاصله میان تهران و سایر استان‌هاست.

برای تحقق این هدف باید هر استان بر اساس ظرفیت‌های واقعی خود دارای برنامه توسعه اقتصادی اختصاصی باشد.

به عنوان نمونه:

• مناطق کشاورزی باید به صنایع تبدیلی و زنجیره ارزش متصل شوند؛
• مناطق دارای ظرفیت گردشگری باید گردشگری حرفه‌ای و پایدار را توسعه دهند؛
• مناطق صنعتی باید به فناوری و صنایع دانش‌بنیان متصل شوند؛
• مناطق مرزی باید از ظرفیت تجارت قانونی و ترانزیت استفاده کنند؛
• شهرهای دانشگاهی باید به مراکز علمی و نوآوری تبدیل شوند؛
• مناطق دارای ظرفیت فرهنگی و هنری باید اقتصاد فرهنگ و صنایع خلاق را توسعه دهند.

هدف این نیست که همه استان‌ها شبیه تهران شوند؛ هدف این است که هر منطقه بتواند بر اساس مزیت‌های خود، اقتصاد پایدار و فرصت شغلی ایجاد کند.

۹. راهکار دوم: انتقال فرصت، نه صرفاً انتقال جمعیت

یکی از اشتباهات رایج، تلاش برای جلوگیری دستوری از مهاجرت است.

نمی‌توان به مردم گفت «به تهران مهاجرت نکنید» اما همزمان فرصت شغلی و امکانات مناسب را فقط در تهران متمرکز کرد.

راه‌حل واقعی، انتقال فرصت از تهران به سایر نقاط کشور است.

ایجاد شعب شرکت‌ها، مراکز خدمات تخصصی، دانشگاه‌ها، مراکز فناوری، مراکز درمانی، مراکز فرهنگی و حتی برخی سازمان‌های اقتصادی در استان‌های مختلف می‌تواند به توزیع جمعیت کمک کند.

۱۰. راهکار سوم: ایجاد شهرهای مولد به جای شهرهای خوابگاهی

شهر جدیدی که صرفاً محل خواب و استراحت افرادی باشد که برای کار روزانه به تهران رفت‌وآمد می‌کنند، در بلندمدت نمی‌تواند مسئله حاشیه‌نشینی را حل کند.

شهرهای پیرامونی تهران باید به شهرهای مولد تبدیل شوند؛ یعنی:

مسکن + شغل + آموزش + درمان + فرهنگ + ورزش + حمل‌ونقل + فضای سبز + خدمات اجتماعی.

اگر این عناصر کنار هم قرار گیرند، شهروند می‌تواند بخش عمده نیازهای خود را در همان محل زندگی تأمین کند.

۱۱. راهکار چهارم: ایجاد سامانه ملی مهاجرت و جمعیت

یکی از اقدامات ضروری، ایجاد یک نظام اطلاعاتی دقیق برای شناخت جریان‌های مهاجرتی است.

این سامانه باید بتواند به صورت مستمر اطلاعاتی مانند:

• مبدأ مهاجرت؛
• مقصد مهاجرت؛
• علت مهاجرت؛
• سن و وضعیت خانوادگی؛
• وضعیت اشتغال؛
• سطح تحصیلات؛
• وضعیت مسکن؛
• نیازهای خدماتی؛
• مدت اقامت؛
• و وضعیت حقوقی اتباع خارجی

را در چارچوب قوانین و با رعایت حریم خصوصی تحلیل کند.

بدون داده دقیق، سیاست‌گذاری بیشتر شبیه حدس زدن خواهد بود.

۱۲. راهکار پنجم: سیاست منظم درباره اتباع خارجی

در مورد اتباع افغانستانی و سایر اتباع خارجی، کشور نیازمند یک سیاست جامع، شفاف و پایدار است.

این سیاست باید همزمان چهار اصل را دنبال کند:

۱. رعایت حقوق انسانی و کرامت افراد

۲. ثبت و تعیین دقیق وضعیت اقامتی

۳. تنظیم بازار کار و جلوگیری از اشتغال غیرقانونی

۴. رعایت ظرفیت‌های اقتصادی و خدماتی کشور و شهرها

همچنین لازم است میان مهاجر قانونی، پناهنده، نیروی کار دارای مجوز و فرد فاقد مدارک معتبر تفکیک روشن وجود داشته باشد.

ایجاد چنین نظامی هم به نفع جامعه میزبان است و هم به نفع خود مهاجران.

۱۳. راهکار ششم: مشارکت بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد

دولت و شهرداری به تنهایی قادر به حل مسئله حاشیه‌نشینی نیستند.

بخش خصوصی، سازمان‌های مردم‌نهاد، خیریه‌ها، دانشگاه‌ها، تشکل‌های اجتماعی و نهادهای فرهنگی باید در این فرآیند مشارکت داشته باشند.

برای مثال می‌توان در مناطق کم‌برخوردار:

• مراکز مهارت‌آموزی ایجاد کرد؛
• آموزش‌های کارآفرینی ارائه داد؛
• صندوق‌های خرد اشتغال راه‌اندازی کرد؛
• از زنان سرپرست خانوار حمایت کرد؛
• از کسب‌وکارهای محلی حمایت نمود؛
• مراکز فرهنگی و ورزشی ایجاد کرد؛
• برنامه‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی اجرا کرد.

در این مدل، مردم محلی صرفاً «دریافت‌کننده خدمات» نیستند؛ بلکه باید به شریک توسعه محله تبدیل شوند.

۱۴. راهکار هفتم: اقتصاد خانواده و اشتغال محلی

یکی از مؤثرترین روش‌ها برای کاهش مهاجرت اقتصادی، تقویت اقتصاد خانواده است.

اگر خانواده بتواند از طریق مشاغل خرد، صنایع دستی، خدمات محلی، فروش اینترنتی، آموزش، گردشگری، کشاورزی مدرن، تولید خانگی و کسب‌وکارهای دیجیتال درآمد ایجاد کند، وابستگی آن به مهاجرت کاهش می‌یابد.

بنابراین سیاست اشتغال باید فقط به ایجاد کارخانه‌های بزرگ محدود نشود.

گاهی ایجاد صدها کسب‌وکار کوچک و پایدار در یک شهرستان، اثر اجتماعی بیشتری از یک پروژه بزرگ اما محدود خواهد داشت.

۱۵. راهکار هشتم: تهران؛ از مدیریت حاشیه به مدیریت منطقه‌ای

تهران امروز نمی‌تواند صرفاً در مرزهای اداری خود مسئله جمعیت را مدیریت کند.

تهران، کرج، شهریار، قدس، اسلامشهر، رباط‌کریم، بهارستان، پاکدشت، ورامین و سایر مناطق پیرامونی، در عمل بخشی از یک منطقه کلانشهری به‌هم‌پیوسته هستند.

بنابراین لازم است برای این منطقه، برنامه‌ای یکپارچه در حوزه‌های:

حمل‌ونقل، مسکن، اشتغال، محیط زیست، آب، پسماند، خدمات اجتماعی و توسعه شهری

طراحی شود.

مدیریت هر شهر به صورت جداگانه، در شرایطی که جمعیت روزانه میان این مناطق در رفت‌وآمد است، کافی نیست.

۱۶. پیشنهاد یک «طرح ملی کاهش حاشیه‌نشینی»

پیشنهاد می‌شود دولت با مشارکت شهرداری‌ها، مجلس، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد، برنامه‌ای تحت عنوان:

«طرح ملی پیشگیری و کاهش حاشیه‌نشینی و مهاجرت اجباری اقتصادی»

طراحی کند.

این طرح می‌تواند پنج محور اصلی داشته باشد:

محور اول: شناسایی

تهیه اطلس ملی حاشیه‌نشینی و مهاجرت.

محور دوم: پیشگیری

سرمایه‌گذاری در مناطق مبدأ مهاجرت.

محور سوم: توانمندسازی

آموزش، اشتغال، کارآفرینی و تقویت اقتصاد خانواده.

محور چهارم: ساماندهی

ارتقای خدمات، زیرساخت و کیفیت زندگی در سکونتگاه‌های موجود.

محور پنجم: مشارکت اجتماعی

واگذاری بخشی از امور به مردم، تشکل‌ها، خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد.

۱۷. نقش سازمان‌های مردم‌نهاد

در این میان، سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند نقش واسطه میان مردم و دولت را ایفا کنند.

یک سازمان اجتماعی می‌تواند قبل از اجرای هر پروژه، نیازهای واقعی مردم محله را شناسایی کند و سپس آنها را در قالب برنامه‌ای مشخص به شهرداری، دولت یا بخش خصوصی ارائه دهد.

این مدل می‌تواند از اجرای پروژه‌های پرهزینه‌ای که با نیاز واقعی مردم مطابقت ندارند جلوگیری کند.

به‌خصوص در حوزه‌هایی مانند آموزش، اشتغال، خانواده، کودکان و نوجوانان، زنان، افراد دارای معلولیت، بیماران خاص و آسیب‌های اجتماعی، ظرفیت تشکل‌های مردمی بسیار مهم است.

نتیجه‌گیری

حاشیه‌نشینی تهران را نمی‌توان فقط با تخریب خانه‌های غیرمجاز، جابه‌جایی جمعیت یا ساخت مسکن جدید حل کرد.

حاشیه‌نشینی، پیش از آنکه مسئله «حاشیه شهر» باشد، مسئله حاشیه اقتصاد و فرصت‌ها است.

تا زمانی که فرصت‌های شغلی، آموزشی، درمانی، فرهنگی و اقتصادی در کشور به صورت متوازن توزیع نشود، تهران همچنان برای بخشی از مردم مقصد امید اقتصادی باقی خواهد ماند.

بنابراین، سیاست درست آن نیست که مردم را از مهاجرت منع کنیم؛ بلکه باید کاری کنیم که مهاجرت، تنها راه رسیدن به یک زندگی بهتر نباشد.

از سوی دیگر، مسئله اتباع افغانستانی نیز باید در چارچوب یک سیاست جامع، قانونی، انسانی و مبتنی بر ظرفیت‌های کشور مدیریت شود؛ سیاستی که هم حقوق انسانی افراد را محترم بداند و هم منافع عمومی، ظرفیت خدماتی و امنیت اقتصادی جامعه میزبان را مورد توجه قرار دهد. داده‌های UNHCR نشان می‌دهد ایران همچنان با یکی از بزرگ‌ترین و طولانی‌ترین وضعیت‌های پناهندگی در جهان مواجه است و مدیریت این مسئله نیازمند همکاری ملی و بین‌المللی است.

در نهایت، حل حاشیه‌نشینی تهران از تهران آغاز نمی‌شود؛ از توسعه متوازن ایران آغاز می‌شود.

اگر در شهرستان یک شغل ایجاد کنیم، ممکن است یک خانواده در تهران مهاجرت نکند.

اگر در یک استان دانشگاه و مرکز درمانی مناسب ایجاد کنیم، ممکن است صدها خانواده مجبور به جابه‌جایی نشوند.

و اگر در سراسر کشور فرصت زندگی شایسته ایجاد کنیم، تهران دیگر تنها «مقصد امید» نخواهد بود.

تهران باید پایتخت ایران باشد، نه مقصد اجباری زندگی برای کسانی که در زادگاه خود فرصت کافی برای کار و زندگی ندارند.

موضوعات مرتبط: مطلب

تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران و دروازه گردشگری کشور به جهان

تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران و

دروازه گردشگری کشور به جهان

سند پیشنهادی سیاست‌گذاری فرهنگی، اجتماعی و گردشگری شهر تهران

به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی شهر تهران

مقدمه

روز تهران و هفته فرهنگی شهر تهران فرصتی است برای آنکه پایتخت ایران را فراتر از مسائل روزمره شهری، از منظر فرهنگ، هویت، سرمایه اجتماعی، اقتصاد فرهنگ و گردشگری مورد بازنگری قرار دهیم.

تهران فقط یک شهر نیست؛ تهران بخش مهمی از تصویر ایران معاصر در برابر ایرانیان و جهانیان است. این شهر طی دهه‌های گذشته میزبان مردمانی از تمام استان‌ها و مناطق کشور بوده و به همین دلیل، مجموعه‌ای کم‌نظیر از فرهنگ‌ها، گویش‌ها، آداب، غذاها، هنرها، موسیقی‌ها، صنایع دستی و سبک‌های زندگی ایرانی را در خود جای داده است.

از سوی دیگر، تهران به عنوان پایتخت سیاسی، اقتصادی، علمی، دانشگاهی، پزشکی و فرهنگی کشور، از ظرفیت‌هایی برخوردار است که در کمتر شهری از ایران می‌توان همه آنها را در کنار یکدیگر مشاهده کرد.

با وجود این ظرفیت‌ها، تهران با مشکلات مهمی نیز مواجه است؛ از آلودگی هوا و ترافیک گرفته تا گرانی مسکن، فشار اقتصادی بر خانوارها، حاشیه‌نشینی، کاهش قدرت خرید فرهنگی، محدود شدن مشارکت عمومی در برخی فعالیت‌های فرهنگی و دشواری‌های اقتصادی بخش خصوصی فرهنگ و هنر.

در سال‌های گذشته شهرداری تهران و سایر دستگاه‌های فرهنگی، هنری و اجتماعی اقدامات متعددی برای توسعه فضاهای فرهنگی، برگزاری رویدادها، ارتقای فرهنگ شهروندی و معرفی ظرفیت‌های پایتخت انجام داده‌اند. این اقدامات ارزشمند است، اما به نظر می‌رسد اکنون تهران به یک سند جامع، هماهنگ و بلندمدت برای تبدیل شدن به یک قطب فرهنگی و گردشگری ملی و بین‌المللی نیاز دارد.

این مقاله، پیشنهادی برای آغاز چنین مسیری است.

۱. فرهنگ؛ سرمایه‌ای فراتر از بودجه فرهنگی

یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز در نگاه به مدیریت شهری، تغییر نگاه به فرهنگ است.

فرهنگ نباید فقط به عنوان ردیفی از هزینه‌های عمومی دیده شود.

فرهنگ می‌تواند:

• سرمایه اجتماعی ایجاد کند؛
• آسیب‌های اجتماعی را کاهش دهد؛
• اشتغال ایجاد کند؛
• گردشگر جذب کند؛
• به رونق کسب‌وکارهای محلی کمک کند؛
• هویت شهری ایجاد کند؛
• سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را جذب نماید؛
• و حتی به افزایش درآمد پایدار شهر کمک کند.

بنابراین باید از مفهوم «هزینه فرهنگی» به سمت مفهوم «اقتصاد و سرمایه فرهنگی» حرکت کنیم.

۲. مشکلات اقتصادی؛ مهم‌ترین مانع مشارکت فرهنگی

امروز بخش قابل توجهی از خانوارهای ایرانی با افزایش هزینه‌های زندگی مواجه‌اند.

در چنین شرایطی، هزینه‌های فرهنگی معمولاً جزو هزینه‌هایی هستند که خانوار می‌تواند آنها را کاهش دهد.

خانواده‌ای که با هزینه‌های مسکن، خوراک، درمان، آموزش و حمل‌ونقل مواجه است، ممکن است خرید کتاب، رفتن به تئاتر، سینما، موزه، کنسرت یا حتی سفر شهری را کاهش دهد.

این وضعیت فقط مخاطب را متضرر نمی‌کند؛ بلکه مستقیماً به فعالان فرهنگی و هنری نیز آسیب می‌زند.

کاهش قدرت خرید مردم یعنی:

کاهش فروش کتاب، کاهش مخاطب سینما و تئاتر، کاهش درآمد هنرمندان، کاهش توان برگزاری رویدادهای خصوصی و در نهایت کاهش سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در فرهنگ.

بنابراین سیاست فرهنگی تهران باید با سیاست اقتصادی و اجتماعی شهر ارتباط مستقیم داشته باشد.

۳. فرهنگ نباید کالایی مخصوص اقشار برخوردار باشد

یکی از اهداف اصلی مدیریت فرهنگی باید آن باشد که همه شهروندان، صرف‌نظر از سطح درآمد، امکان استفاده از ظرفیت‌های فرهنگی شهر را داشته باشند.

برای تحقق این هدف می‌توان مجموعه‌ای از برنامه‌ها را اجرا کرد:

• روزهای رایگان موزه‌ها؛
• تخفیف فرهنگی برای خانواده‌ها؛
• کارت فرهنگی شهروندی؛
• برنامه‌های رایگان در بوستان‌ها؛
• سینمای محله؛
• تئاتر محله؛
• کتابخانه‌های سیار؛
• جشنواره‌های خیابانی؛
• تورهای ارزان تهران‌گردی؛
• برنامه‌های فرهنگی ویژه کودکان و نوجوانان.

این اقدامات، فرهنگ را از یک کالای محدود به یک خدمت عمومی و حق شهروندی نزدیک می‌کند.

۴. تهران؛ ایران کوچک

یکی از بزرگ‌ترین ظرفیت‌های تهران، تنوع فرهنگی آن است.

مردم آذربایجان، گیلان، مازندران، کردستان، خوزستان، لرستان، فارس، اصفهان، یزد، کرمان، خراسان، سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر، کرمانشاه و دیگر مناطق ایران، هر یک بخشی از هویت فرهنگی خود را به تهران آورده‌اند.

این تنوع نباید فقط یک واقعیت جمعیتی باشد؛ باید به محصول فرهنگی و گردشگری تبدیل شود.

پیشنهاد می‌شود برنامه‌ای با عنوان:

«تهران؛ ایران کوچک»

طراحی شود.

در این طرح می‌توان در طول سال، هفته‌های فرهنگی استان‌ها و اقوام مختلف ایران را در تهران برگزار کرد.

در هر رویداد:

غذا، موسیقی، پوشاک، صنایع دستی، ادبیات، هنر، گردشگری و ظرفیت‌های اقتصادی منطقه مربوطه

معرفی شود.

این رویدادها می‌توانند همزمان فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و گردشگری باشند.

۵. تهران؛ موزه زنده ایران

تهران نباید فقط مجموعه‌ای از موزه‌ها داشته باشد؛ بلکه خود شهر می‌تواند به یک موزه زنده تبدیل شود.

می‌توان مسیرهای تخصصی گردشگری طراحی کرد:

تهران تاریخی

بازار، کاخ‌ها، بناهای تاریخی، محله‌های قدیمی و موزه‌ها.

تهران ادبی

خانه‌ها، مراکز و مکان‌های مرتبط با نویسندگان و شاعران.

تهران هنر

گالری‌ها، تئاترها، سینماها، مراکز موسیقی و هنرهای تجسمی.

تهران خانواده

پارک‌ها، مراکز تفریحی، موزه‌های کودک و فضاهای خانوادگی.

تهران اقوام

غذا، موسیقی، پوشاک و صنایع دستی اقوام ایران.

تهران طبیعت

کوهستان، بوستان‌ها، مسیرهای پیاده‌روی و طبیعت اطراف تهران.

این مسیرها می‌توانند در قالب اپلیکیشن، نقشه، تورهای شهری و بسته‌های گردشگری ارائه شوند.

۶. گردشگری؛ نقطه اتصال فرهنگ و اقتصاد

گردشگری فرهنگی می‌تواند یکی از مهم‌ترین راه‌های تأمین مالی غیرمستقیم حوزه فرهنگ باشد.

یک گردشگر فقط بلیت موزه نمی‌خرد.

او:

هتل استفاده می‌کند، غذا می‌خورد، حمل‌ونقل استفاده می‌کند، خرید می‌کند، صنایع دستی می‌خرد، به رویداد فرهنگی می‌رود و از خدمات گردشگری استفاده می‌کند.

بنابراین گردشگری یک زنجیره اقتصادی ایجاد می‌کند.

اگر تهران بتواند مدت اقامت گردشگران را افزایش دهد، درآمد ایجادشده نیز افزایش خواهد یافت.

بنابراین هدف نباید فقط «افزایش تعداد گردشگران» باشد؛ بلکه باید:

«افزایش مدت اقامت، میزان هزینه‌کرد و کیفیت تجربه گردشگر»

نیز مورد توجه قرار گیرد.

۷. تهران می‌تواند یک برند جهانی شود

تهران باید در سطح بین‌المللی دارای یک هویت گردشگری مشخص باشد.

پیشنهاد می‌شود برند گردشگری تهران حول مفهوم:

«پایتخت زنده فرهنگ ایران»

تعریف شود.

تهران می‌تواند خود را به جهان به عنوان شهری معرفی کند که در آن:

تاریخ، فرهنگ، هنر، دانشگاه، علم، اقتصاد، زندگی مدرن و تنوع اقوام ایران

در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند.

۸. بخش خصوصی؛ شریک اصلی توسعه فرهنگی

بدون حضور بخش خصوصی، توسعه فرهنگی پایدار بسیار دشوار خواهد بود.

باید شرایطی ایجاد شود که سرمایه‌گذار فرهنگی احساس کند فعالیت او همزمان دارای:

بازده اقتصادی + اعتبار اجتماعی + حمایت نهادی

است.

زمینه‌های قابل سرمایه‌گذاری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• گردشگری فرهنگی؛
• هتل و اقامتگاه؛
• موزه‌های خصوصی؛
• مراکز هنری؛
• سالن‌های نمایش؛
• جشنواره‌ها؛
• صنایع دستی؛
• فروشگاه‌های فرهنگی؛
• فناوری گردشگری؛
• اپلیکیشن‌های فرهنگی؛
• تورهای تخصصی؛
• بازارهای هنری و فرهنگی.

۹. مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها در خدمت فرهنگ تهران

یکی از منابع مهم اما کمتر استفاده‌شده، ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی است.

می‌توان یک نظام شفاف ایجاد کرد تا شرکت‌ها بتوانند بخشی از مسئولیت اجتماعی خود را به پروژه‌های فرهنگی، اجتماعی و گردشگری تهران اختصاص دهند.

در مقابل، پروژه‌ها باید دارای:

شفافیت مالی، گزارش عملکرد، شاخص ارزیابی و خروجی مشخص

باشند.

۱۰. پیشنهاد «کارت فرهنگی تهران»

یکی از پروژه‌های قابل اجرا، ایجاد:

«کارت فرهنگی تهران»

است.

دارنده کارت می‌تواند از تخفیف یا خدمات ویژه در:

• موزه‌ها؛
• سینماها؛
• تئاترها؛
• کتاب‌فروشی‌ها؛
• مراکز گردشگری؛
• اماکن ورزشی؛
• رویدادهای فرهنگی؛
• مراکز تفریحی؛
• و حمل‌ونقل عمومی

استفاده کند.

بخش خصوصی نیز می‌تواند به شبکه پذیرندگان این کارت بپیوندد.

این طرح هم مصرف فرهنگی را افزایش می‌دهد و هم اطلاعات ارزشمندی درباره الگوی مصرف فرهنگی شهروندان ایجاد می‌کند.

۱۱. محله؛ نقطه آغاز تحول فرهنگی

فرهنگ نباید فقط در مراکز شناخته‌شده شهر متمرکز باشد.

هر یک از مناطق و محله‌های تهران باید بتوانند ظرفیت فرهنگی خود را فعال کنند.

پیشنهاد می‌شود در هر محله، با مشارکت مردم، تشکل‌ها و بخش خصوصی، برنامه‌هایی مانند:

• باشگاه کتاب‌خوانی؛
• نمایشگاه هنرمندان محلی؛
• بازارچه فرهنگی؛
• کلاس‌های هنری؛
• برنامه سالمندان؛
• برنامه کودک و نوجوان؛
• آموزش مهارت؛
• گردشگری محله؛
• فعالیت‌های داوطلبانه

اجرا شود.

۱۲. نقش سازمان‌های مردم‌نهاد

سازمان‌های مردم‌نهاد می‌توانند حلقه اتصال میان مردم و مدیریت شهری باشند.

این تشکل‌ها در حوزه‌هایی مانند:

کودکان و نوجوانان، سالمندان، افراد دارای معلولیت، بیماران خاص، زنان، خانواده، محیط زیست، کتاب و کتاب‌خوانی، آموزش و آسیب‌های اجتماعی

ظرفیت ارزشمندی دارند.

به جای آنکه سازمان‌های مردم‌نهاد صرفاً دریافت‌کننده کمک باشند، باید به عنوان شریک اجرایی سیاست‌های فرهنگی و اجتماعی شهر شناخته شوند.

۱۳. هفته فرهنگی تهران؛ از مراسم مناسبتی تا رویداد بین‌المللی

هفته فرهنگی تهران می‌تواند از یک مناسبت تقویمی فراتر رود و تبدیل به یک برند سالانه بین‌المللی شود.

در این هفته می‌توان:

• جشنواره فرهنگ اقوام ایران؛
• نمایشگاه صنایع دستی؛
• جشنواره غذا؛
• هفته فیلم تهران؛
• جشنواره تئاتر شهری؛
• نمایشگاه کتاب؛
• نشست‌های دانشگاهی؛
• رویدادهای اقتصادی؛
• تورهای تهران‌گردی؛
• برنامه‌های کودکان و نوجوانان؛
• و نشست‌های بین‌المللی شهرها

را برگزار کرد.

۱۴. ایجاد شورای راهبردی «تهران؛ شهر فرهنگی و گردشگری»

پیشنهاد می‌شود شورای راهبردی مشترکی با حضور نمایندگان:

شهرداری تهران، شورای اسلامی شهر تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، وزارت کشور، دانشگاه‌ها، بخش خصوصی، اتاق بازرگانی، سازمان‌های مردم‌نهاد و فعالان فرهنگی

تشکیل شود.

وظیفه این شورا تدوین و نظارت بر برنامه پنج‌ساله توسعه فرهنگی و گردشگری تهران باشد.

۱۵. ده راهکار اجرایی

راهکار اول: تهیه اطلس فرهنگی تهران

شناسایی تمام ظرفیت‌های فرهنگی، هنری، تاریخی، گردشگری و اجتماعی ۲۲ منطقه.

مسئولان پیشنهادی: شهرداری تهران، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و دستگاه‌های فرهنگی.

راهکار دوم: ایجاد برند جهانی تهران

طراحی هویت و برند بین‌المللی برای معرفی تهران به عنوان پایتخت فرهنگی ایران.

مسئولان پیشنهادی: شهرداری، وزارت میراث فرهنگی، وزارت فرهنگ و بخش خصوصی.

راهکار سوم: اجرای کارت فرهنگی تهران

کاهش هزینه دسترسی مردم به خدمات فرهنگی و افزایش مخاطب مراکز فرهنگی.

منابع: مشارکت شهرداری و بخش خصوصی.

راهکار چهارم: توسعه گردشگری محله‌ای

هر منطقه تهران حداقل چند مسیر گردشگری مشخص و قابل فروش داشته باشد.

منابع: سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و مشارکت مدیریت شهری.

راهکار پنجم: اجرای طرح «تهران؛ ایران کوچک»

معرفی فرهنگ اقوام و استان‌های ایران در پایتخت.

منابع: مشارکت استان‌ها، اسپانسرها و بخش خصوصی.

راهکار ششم: صندوق توسعه اقتصاد فرهنگ

ایجاد سازوکاری برای حمایت از کسب‌وکارهای فرهنگی، هنری و گردشگری.

منابع: شهرداری، بخش خصوصی، خیرین و سرمایه‌گذاران.

راهکار هفتم: استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها

هدایت بخشی از CSR شرکت‌ها به پروژه‌های فرهنگی و اجتماعی مشخص.

راهکار هشتم: فرهنگ ارزان و عمومی

افزایش برنامه‌های رایگان یا کم‌هزینه برای خانواده‌ها، کودکان و نوجوانان.

راهکار نهم: تبدیل هفته فرهنگی تهران به رویداد بین‌المللی

جذب گردشگر، سرمایه‌گذار، هنرمند، دانشگاه و رسانه خارجی.

راهکار دهم: تبدیل تهران به الگوی ملی

پس از ارزیابی پروژه‌ها، طرح‌های موفق در سایر شهرهای ایران اجرا شوند.

۱۶. برنامه زمان‌بندی سه‌ساله

سال اول؛ شناخت و آماده‌سازی

در سال اول باید زیرساخت اطلاعاتی و مدیریتی ایجاد شود:

• تشکیل شورای راهبردی؛
• تهیه اطلس فرهنگی؛
• شناسایی ظرفیت‌های گردشگری؛
• تدوین برند تهران؛
• طراحی کارت فرهنگی؛
• شناسایی سرمایه‌گذاران؛
• شناسایی سازمان‌های مردم‌نهاد؛
• تهیه تقویم جامع رویدادهای تهران.

شاخص‌های ارزیابی:

تکمیل اطلس فرهنگی، تشکیل شورا، تدوین برند، تعداد پروژه‌های آماده سرمایه‌گذاری و تعداد تشکل‌های مشارکت‌کننده.

سال دوم؛ اجرا و توسعه

در سال دوم پروژه‌ها باید وارد مرحله عملیاتی شوند:

• اجرای کارت فرهنگی؛
• ایجاد مسیرهای گردشگری؛
• برگزاری جشنواره‌های اقوام؛
• توسعه رویدادهای فرهنگی؛
• جذب سرمایه‌گذاران؛
• توسعه بازار محصولات فرهنگی؛
• حمایت از کسب‌وکارهای فرهنگی.

شاخص‌های ارزیابی:

تعداد گردشگران، میزان مشارکت بخش خصوصی، تعداد رویدادها، میزان استفاده از کارت فرهنگی و تعداد کسب‌وکارهای ایجادشده.

سال سوم؛ بین‌المللی‌سازی

سال سوم باید مرحله معرفی بین‌المللی تهران باشد:

• حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی گردشگری؛
• دعوت از رسانه‌های خارجی؛
• همکاری با شهرهای دیگر جهان؛
• برگزاری رویدادهای بین‌المللی؛
• معرفی محصولات فرهنگی ایران؛
• افزایش مدت اقامت گردشگران.

شاخص‌های ارزیابی:

رشد گردشگری، افزایش مدت اقامت، افزایش سرمایه‌گذاری، افزایش درآمد اقتصاد فرهنگ و تعداد همکاری‌های بین‌المللی.

۱۷. مدل پیشنهادی تأمین مالی

اجرای این برنامه نباید صرفاً وابسته به بودجه شهرداری یا دولت باشد.

منابع مالی می‌تواند شامل پنج بخش باشد:

۱. بودجه عمومی و شهری

برای زیرساخت‌ها و خدمات عمومی.

۲. سرمایه‌گذاری بخش خصوصی

برای پروژه‌های اقتصادی و گردشگری.

۳. مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها

برای پروژه‌های اجتماعی و فرهنگی.

۴. خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد

برای پروژه‌های عمومی و کم‌برخوردار.

۵. درآمد اقتصاد فرهنگ و گردشگری

برای بازگشت بخشی از درآمد به چرخه توسعه فرهنگی.

۱۸. شاخص‌های کلیدی ارزیابی

برای جلوگیری از تبدیل شدن این طرح به مجموعه‌ای از شعارها، لازم است همه اقدامات با شاخص‌های قابل اندازه‌گیری همراه باشند.

از جمله:

• تعداد گردشگران؛
• مدت اقامت گردشگران؛
• میزان سرمایه‌گذاری بخش خصوصی؛
• تعداد مشاغل فرهنگی ایجادشده؛
• تعداد رویدادهای فرهنگی؛
• تعداد مخاطبان؛
• تعداد اعضای کارت فرهنگی؛
• میزان فروش محصولات فرهنگی؛
• تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد مشارکت‌کننده؛
• میزان رضایت شهروندان؛
• تعداد پروژه‌های فرهنگی محله‌محور؛
• میزان مشارکت جوانان و نوجوانان.

۱۹. تهران؛ الگوی سایر شهرهای ایران

یکی از اهداف اصلی این برنامه باید آن باشد که تهران فقط مصرف‌کننده منابع فرهنگی کشور نباشد.

تهران باید تولیدکننده الگو باشد.

اگر طرح کارت فرهنگی موفق شد، می‌توان آن را در مشهد، اصفهان، شیراز، تبریز، رشت، اهواز، کرمان، یزد و سایر شهرها اجرا کرد.

اگر گردشگری محله‌ای موفق بود، می‌توان آن را به گردشگری محله‌ای در سایر شهرها توسعه داد.

اگر مدل مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد موفق شد، می‌توان آن را به یک مدل ملی تبدیل کرد.

به این ترتیب، تهران می‌تواند نقش یک آزمایشگاه سیاست‌گذاری فرهنگی کشور را ایفا کند.

۲۰. پیشنهاد تشکیل «دبیرخانه مردمی تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران»

در کنار ساختارهای رسمی، می‌توان دبیرخانه‌ای با مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد، فرهیختگان، هنرمندان، دانشگاهیان، رسانه‌ها، فعالان اقتصادی و تشکل‌های فرهنگی تشکیل داد.

این دبیرخانه می‌تواند وظیفه داشته باشد:

• ایده‌های مردمی را جمع‌آوری کند؛
• ظرفیت‌های فرهنگی شهر را معرفی نماید؛
• میان بخش خصوصی و نهادهای فرهنگی ارتباط ایجاد کند؛
• پروژه‌های فرهنگی را پیشنهاد دهد؛
• از طرح‌های موفق حمایت فکری کند؛
• و گزارش سالانه وضعیت فرهنگی تهران را منتشر نماید.

این دبیرخانه می‌تواند به عنوان پل ارتباطی میان مردم، مدیریت شهری، دولت و بخش خصوصی عمل کند.

نتیجه‌گیری

تهران امروز با مجموعه‌ای از مشکلات جدی اقتصادی، اجتماعی، زیست‌محیطی و شهری روبه‌رو است؛ اما در کنار این مشکلات، از ظرفیت‌های کم‌نظیری برخوردار است که اگر به شکل صحیح مدیریت شوند، می‌توانند آینده متفاوتی برای پایتخت رقم بزنند.

مشکل اصلی آن نیست که تهران ظرفیت فرهنگی ندارد؛ مشکل این است که هنوز همه این ظرفیت‌ها در قالب یک زنجیره منسجم فرهنگی، اقتصادی و گردشگری به یکدیگر متصل نشده‌اند.

ما باید بپذیریم که خانواده‌ای که توان اقتصادی محدودی دارد، ممکن است فرهنگ را از سبد هزینه‌های خود حذف کند. بنابراین توسعه فرهنگی بدون توجه به اقتصاد خانواده امکان‌پذیر نیست.

همچنین بخش خصوصی فرهنگی بدون مخاطب و بدون مدل اقتصادی پایدار نمی‌تواند دوام بیاورد.

پس باید سه موضوع را همزمان دنبال کنیم:

«فرهنگ برای مردم، اقتصاد برای فرهنگ و گردشگری برای توسعه.»

تهران می‌تواند از تنوع فرهنگی خود استفاده کند.

می‌تواند فرهنگ اقوام ایران را در خود جمع کند.

می‌تواند اقتصاد فرهنگ را رونق دهد.

می‌تواند برای جوانان شغل ایجاد کند.

می‌تواند گردشگر ایرانی و خارجی جذب کند.

می‌تواند ماندگاری گردشگران را افزایش دهد.

و می‌تواند از طریق همین ظرفیت‌ها، تصویر متفاوتی از ایران به جهان ارائه کند.

تهران نباید تنها شهری باشد که مردم برای پیدا کردن کار و امکانات به آن مهاجرت می‌کنند.

تهران باید شهری باشد که مردم ایران و جهان برای دیدن، شناختن، تجربه کردن و لذت بردن از فرهنگ ایران به آن سفر کنند.

این تحول البته یک‌شبه اتفاق نخواهد افتاد. نیازمند برنامه، مدیریت، سرمایه‌گذاری، مشارکت مردم، بخش خصوصی و همکاری دستگاه‌های مختلف است.

اما می‌توان از همین امروز آغاز کرد.

تهران می‌تواند پایتخت ایران باشد؛ اما می‌تواند بسیار فراتر از آن، به یکی از قطب‌های فرهنگی و گردشگری منطقه و جهان تبدیل شود.

پیشنهاد شعار:

«تهران؛ خانه فرهنگ‌های ایران، دروازه ایران به جهان»

Tehran؛ Home of Iran’s Cultures, Gateway to the World

طهران؛ بیتُ ثقافاتِ إیران، وبوابتُها إلى العالم

«تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران و دروازه گردشگری کشور به جهان»

«تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران و دروازه گردشگری کشور به جهان»

سند سیاست‌گذاری فرهنگی، اجتماعی و گردشگری تهران

۱۰ راهکار اجرایی پیشنهادی

ردیفراهکاردستگاه‌های مسئولمنابع مالی پیشنهادیزمان اجراشاخص ارزیابی

۱ایجاد «شورای راهبردی تهران؛ شهر فرهنگی و گردشگری»شهرداری، وزارت ارشاد، میراث فرهنگی، شورای شهربودجه دستگاه‌ها + بخش خصوصی۳ ماهتشکیل شورا و تصویب سند راهبردی

۲تدوین «اطلس فرهنگی تهران»شهرداری، دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشیبودجه پژوهشی + مشارکت دانشگاه‌ها۶ ماهشناسایی ظرفیت‌های ۲۲ منطقه

۳اجرای «کارت فرهنگی تهران»شهرداری + بخش خصوصیاسپانسرینگ و مشارکت تجاری۶ تا ۱۲ ماهتعداد کارت‌ها و میزان استفاده

۴تبدیل هفته فرهنگی تهران به رویداد بین‌المللیشهرداری + ارشاد + میراث فرهنگیاسپانسرها + فروش خدمات و بلیتسال اولتعداد گردشگران و مشارکت‌کنندگان

۵راه‌اندازی «تهران، ایران کوچک»شهرداری + تشکل‌های فرهنگیبخش خصوصی + مشارکت استان‌هاسال اولتعداد جشنواره‌های اقوام

۶توسعه گردشگری محله‌محورشهرداری مناطق + سازمان گردشگریسرمایه‌گذاری بخش خصوصی۱ تا ۳ سالتعداد مسیرهای گردشگری فعال

۷حمایت اقتصادی از فرهنگ و هنرشهرداری + ارشاد + بخش خصوصیصندوق حمایت و سرمایه‌گذاری فرهنگیسال اولمیزان سرمایه‌گذاری خصوصی

۸ایجاد بازار جهانی محصولات فرهنگی تهرانشهرداری + اتاق بازرگانی + بخش خصوصیسرمایه‌گذاری خصوصی۱ تا ۲ سالمیزان فروش و صادرات

۹توسعه فرهنگ عمومی کم‌هزینه و رایگانشهرداری + سازمان‌های مردم‌نهادبودجه فرهنگی + خیرینمستمرتعداد شهروندان بهره‌مند

۱۰تبدیل تهران به الگوی قابل انتقال به سایر شهرهاوزارت کشور + شهرداری تهرانبودجه ملی + مشارکت استان‌هاسال سومتعداد طرح‌های قابل انتقال

مدل مالی پیشنهادی

نکته بسیار مهم این است که اجرای چنین برنامه‌ای نباید فقط به بودجه عمومی وابسته باشد. پیشنهاد می‌کنم منابع مالی در پنج سبد تعریف شود:

۱. بودجه عمومی و شهری
برای زیرساخت‌های پایه و برنامه‌های عمومی.

۲. سرمایه‌گذاری بخش خصوصی
برای هتل، گردشگری، مراکز فرهنگی، رویدادها، اپلیکیشن‌ها، بازارهای فرهنگی و خدمات گردشگری.

۳. مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها (CSR)
هدایت بخشی از مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها به سمت پروژه‌های فرهنگی و اجتماعی تهران.

۴. مشارکت خیرین و سازمان‌های مردم‌نهاد
به‌خصوص در حوزه کودکان، نوجوانان، کتاب، آموزش، مناطق کم‌برخوردار و دسترسی عمومی به فرهنگ.

۵. درآمد حاصل از اقتصاد فرهنگ و گردشگری
بخشی از درآمد ایجادشده مجدداً برای توسعه زیرساخت‌های فرهنگی سرمایه‌گذاری شود.

برنامه سه‌ساله

سال اول؛ «شناخت و زیرساخت»

در سال نخست باید تهران را دقیقاً بشناسیم:

• تهیه اطلس فرهنگی؛
• شناسایی ظرفیت‌های گردشگری؛
• شناسایی تشکل‌ها و فعالان فرهنگی؛
• شناسایی فضاهای بلااستفاده؛
• طراحی برند گردشگری تهران؛
• طراحی کارت فرهنگی؛
• ایجاد شورای راهبردی؛
• تدوین تقویم سالانه رویدادهای تهران.

سال دوم؛ «اجرا و جذب سرمایه»

در سال دوم باید پروژه‌های اقتصادی و فرهنگی وارد مرحله عملیاتی شوند:

• توسعه مسیرهای گردشگری؛
• جذب سرمایه‌گذاران؛
• برگزاری جشنواره‌های بین‌المللی؛
• توسعه گردشگری اقوام؛
• حمایت از کسب‌وکارهای فرهنگی؛
• ایجاد بازار محصولات فرهنگی؛
• توسعه گردشگری شبانه در چارچوب قوانین؛
• افزایش همکاری با بخش خصوصی و سازمان‌های مردم‌نهاد.

سال سوم؛ «بین‌المللی‌سازی»

در سال سوم تهران باید بتواند خود را به عنوان یک مقصد فرهنگی معرفی کند:

• دعوت از گردشگران و فعالان بین‌المللی؛
• برگزاری رویدادهای بین‌المللی؛
• معرفی تهران در نمایشگاه‌های گردشگری جهان؛
• توسعه همکاری با شهرهای جهان؛
• فروش و صادرات محصولات فرهنگی؛
• ایجاد شبکه تهران‌شناسی و ایران‌شناسی؛
• ارزیابی نتایج و تبدیل طرح‌های موفق به الگو برای سایر شهرهای ایران.

یک پیشنهاد مهم برای مؤسسه آشتی

با توجه به ماهیت فرهنگی و اجتماعی مؤسسه بین‌المللی آشتی، می‌توان در پایان مقاله یک پیشنهاد مشخص نیز مطرح کرد:

«پیشنهاد تشکیل دبیرخانه مردمی تهران؛ پایتخت فرهنگی ایران»

این دبیرخانه می‌تواند با مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد، فرهیختگان، هنرمندان، دانشگاهیان، فعالان اقتصادی، رسانه‌ها و بخش خصوصی شکل بگیرد و به عنوان بازوی مشورتی و مردمی در کنار نهادهای رسمی فعالیت کند.

هدف دبیرخانه می‌تواند این باشد:

«ایجاد پل ارتباطی میان مردم، نهادهای فرهنگی، مدیریت شهری و بخش خصوصی برای تبدیل تهران به پایتخت فرهنگی، اجتماعی و گردشگری ایران.»

این موضوع می‌تواند حتی به یک پروژه مستقل مؤسسه آشتی تبدیل شود؛ نه صرفاً یک مقاله.

شعار پیشنهادی طرح

تهران؛ خانه فرهنگ‌های ایران، مقصد گردشگران جهان

Tehran; Home of Iran’s Cultures, Destination of the World

طهران؛ بیتُ ثقافاتِ إیران، ووجههُ العالم

موضوعات مرتبط: مطلب

تهران؛ شهرِ بناهای تاریخی زنده

تهران؛ شهرِ بناهای تاریخی زنده

راهکاری نوین برای حفظ، احیا و بهره‌برداری اقتصادی از میراث معماری

مقدمه

تهران تنها یک پایتخت اداری و سیاسی نیست؛ این شهر در لایه‌های مختلف خود، روایتگر بخش مهمی از تاریخ معاصر ایران است. محله‌های قدیمی، خانه‌های تاریخی، بازارها، باغ‌ها، مدرسه‌ها، سراها، حمام‌ها، کاروانسراها، اماکن مذهبی، بناهای اداری و حتی برخی ساختمان‌های مسکونی قدیمی، هر یک بخشی از حافظه جمعی شهروندان تهران و تاریخ اجتماعی ایران را در خود جای داده‌اند.

با این حال، بخشی از این بناها در معرض فرسودگی، تغییر کاربری نامتناسب، بی‌توجهی، مشکلات مالکیتی و در نهایت تخریب قرار دارند.

مسئله مهم این است که صرفاً ثبت یک بنا یا جلوگیری قانونی از تخریب آن، برای بقای میراث تاریخی کافی نیست.

اگر یک ساختمان تاریخی بدون کاربری مناسب باقی بماند، هزینه نگهداری آن افزایش می‌یابد و انگیزه مالک برای حفظ آن کاهش پیدا می‌کند. بنابراین باید از یک نگاه سنتی «حفاظت از بنا» به سمت یک مدل جدید حرکت کرد:

حفاظت + فناوری + کاربری جدید + سرمایه‌گذاری + اشتغال + گردشگری + آموزش

این همان مسیری است که می‌تواند بناهای تاریخی تهران را از ساختمان‌هایی کم‌استفاده به «دارایی‌های زنده شهری» تبدیل کند.

۱. مسئله اصلی؛ بناهای تاریخی نباید به موزه‌های خاموش تبدیل شوند

یکی از اشتباهات رایج در حوزه میراث فرهنگی این است که تصور کنیم برای حفظ یک بنای تاریخی، کافی است درهای آن را ببندیم و از آن محافظت کنیم.

در حالی که بسیاری از بناهای تاریخی زمانی بهتر حفظ می‌شوند که در چرخه زندگی اقتصادی و اجتماعی شهر قرار بگیرند.

یونسکو نیز در رویکرد «چشم‌انداز شهری تاریخی» بر همین نکته تأکید دارد: میراث شهری باید در کنار اهداف توسعه اجتماعی و اقتصادی مدیریت شود و کاربری‌هایی مانند خدمات و گردشگری، در صورت مدیریت صحیح، می‌توانند به حفاظت از بنا کمک کنند.

بنابراین باید پرسید:

چگونه می‌توان بنا را حفظ کرد، بدون آنکه آن را از زندگی امروز شهر جدا کنیم؟

پاسخ پیشنهادی، ایجاد نظام «بازکاربری هوشمند بناهای تاریخی» است.

۲. پیشنهاد اصلی: طرح «هر بنای تاریخی، یک زندگی جدید»

پیشنهاد می‌شود شهرداری تهران با همکاری وزارت میراث فرهنگی، بخش خصوصی، مالکان بناها، دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد و فعالان فرهنگی، طرحی تحت عنوان:

«هر بنای تاریخی، یک زندگی جدید»

راه‌اندازی کند.

در این طرح، بناهای تاریخی واجد شرایط پس از مطالعه و ارزیابی، به سرمایه‌گذاران، مؤسسات فرهنگی، شرکت‌های خلاق، دانشگاه‌ها، هنرمندان، کارآفرینان و علاقه‌مندان واجد شرایط واگذار یا برای بهره‌برداری مشارکتی عرضه شوند.

اما این واگذاری نباید به معنای فروش بی‌ضابطه یا تغییر هویت بنا باشد.

اصل باید این باشد:

مالکیت و هویت تاریخی بنا حفظ شود؛ بهره‌برداری جدید و اقتصادی به آن زندگی ببخشد.

۳. استفاده از فناوری‌های روز؛ ثبت دیجیتال قبل از هر اقدامی

پیش از هرگونه مرمت یا تغییر کاربری، لازم است از بنا یک «شناسنامه دیجیتال» تهیه شود.

این شناسنامه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• تصویربرداری سه‌بعدی
• اسکن لیزری بنا
• عکاسی تخصصی
• نقشه معماری
• ثبت جزئیات تزئینی
• مستندسازی مصالح
• ثبت تاریخچه بنا
• مصاحبه با ساکنان قدیمی محله
• ثبت اسناد و تصاویر تاریخی
• تهیه نقشه آسیب‌شناسی
• ثبت وضعیت سازه‌ای
• ثبت تغییرات انجام‌شده در طول زمان

این کار اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا اگر بنا در آینده آسیب ببیند، حداقل یک نسخه مستند و دیجیتال از آن وجود خواهد داشت.

یونسکو نیز استفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات برای مستندسازی، شناخت و ارائه لایه‌های پیچیده تاریخی شهرها را توصیه کرده است.

۴. ایجاد «اطلس دیجیتال بناهای تاریخی تهران»

پیشنهاد می‌شود یک سامانه جامع تحت عنوان:

«اطلس دیجیتال میراث معماری تهران»

ایجاد شود.

هر بنا دارای یک صفحه اختصاصی باشد و شهروند یا گردشگر بتواند با تلفن همراه خود اطلاعات آن را مشاهده کند.

برای هر بنا می‌توان یک QR Code اختصاص داد.

با اسکن QR Code، اطلاعاتی مانند:

• تاریخچه بنا
• تصاویر قدیمی
• تصاویر سه‌بعدی
• داستان مالک یا سازندگان
• معماری بنا
• کاربری گذشته و امروز
• فیلم کوتاه
• مصاحبه با کارشناسان
• مسیر دسترسی
• رویدادهای برگزارشده
• امکان بازدید
• خدمات قابل ارائه

نمایش داده شود.

در مرحله پیشرفته‌تر می‌توان از واقعیت افزوده (AR) نیز استفاده کرد؛ به‌گونه‌ای که فرد در مقابل یک بنای تاریخی با تلفن همراه خود بتواند تصویر قدیمی بنا یا شکل احتمالی آن در گذشته را مشاهده کند.

۵. پیشنهاد مهم‌تر: واگذاری بنا به «بهره‌بردار فرهنگی»

یکی از راه‌های عملی برای نجات بسیاری از بناها این است که دولت و شهرداری تنها متولی حفاظت نباشند.

می‌توان سازوکاری ایجاد کرد که مالک یا متولی یک بنای تاریخی، آن را برای یک دوره مشخص در اختیار یک بهره‌بردار واجد شرایط قرار دهد.

بهره‌بردار می‌تواند:

• مؤسسه فرهنگی
• شرکت گردشگری
• کافه فرهنگی
• گالری هنری
• انتشارات
• مرکز آموزش
• مدرسه هنر
• مرکز صنایع دستی
• مرکز فناوری و خلاقیت
• مرکز آموزش گردشگری
• خانه هنرمندان
• خانه مشاهیر
• مرکز مطالعات تاریخی
• مرکز آموزش کودکان و نوجوانان
• استارت‌آپ فرهنگی

باشد.

در مقابل، بهره‌بردار موظف باشد:

1. بنا را حفظ کند؛
2. اصول مرمت را رعایت کند؛
3. از تغییرات غیرمجاز خودداری کند؛
4. هزینه نگهداری را تأمین کند؛
5. بخشی از درآمد را صرف مرمت بنا کند؛
6. بنا را تا حد امکان برای بازدید عمومی قابل استفاده کند.

۶. بناهای تاریخی می‌توانند به «کسب‌وکار فرهنگی» تبدیل شوند

هدف نباید فقط حفظ ساختمان باشد.

هدف این است که بنا درآمد پایدار برای خودش ایجاد کند.

برای مثال:

خانه تاریخی → خانه فرهنگ

خانه تاریخی → کافه و رستوران سنتی

خانه تاریخی → گالری هنری

خانه تاریخی → مرکز آموزش هنر

خانه تاریخی → خانه صنایع دستی

خانه تاریخی → مرکز گردشگری

خانه تاریخی → هتل یا اقامتگاه سنتی، در موارد مجاز

خانه تاریخی → مرکز آموزش زبان و فرهنگ ایران

خانه تاریخی → مرکز آموزش معماری و مرمت

خانه تاریخی → خانه مشاهیر تهران

خانه تاریخی → موزه تخصصی

خانه تاریخی → مرکز تولید محتوای فرهنگی

خانه تاریخی → مرکز خلاقیت کودکان و نوجوانان

خانه تاریخی → محل برگزاری رویدادهای فرهنگی و هنری

به این ترتیب، بنا از یک «هزینه» به یک دارایی مولد فرهنگی و اقتصادی تبدیل می‌شود.

۷. ایجاد مدل «اجاره بلندمدت به جای فروش»

برای جلوگیری از سوداگری، یکی از مدل‌های قابل بررسی، واگذاری حق بهره‌برداری بلندمدت است.

برای مثال، در چارچوب مقررات مربوط:

قرارداد ۱۰، ۱۵، ۲۰ یا ۳۰ ساله بهره‌برداری

با شرایط روشن و قابل نظارت تعریف شود.

سرمایه‌گذار می‌داند که در یک دوره بلندمدت می‌تواند سرمایه خود را بازگرداند و سود اقتصادی داشته باشد.

در مقابل، شهر و میراث فرهنگی اطمینان پیدا می‌کنند که بنا برای یک فعالیت مشخص و کنترل‌شده مورد استفاده قرار گرفته است.

این مدل می‌تواند انگیزه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را افزایش دهد؛ یونسکو نیز بر استفاده از ابزارهای مالی، سرمایه‌گذاری خصوصی، اعتبارات خرد و مدل‌های مشارکت برای پایداری اقتصادی حفاظت از میراث تأکید دارد.

۸. «صندوق احیای بناهای تاریخی تهران»

پیشنهاد می‌شود صندوقی با مشارکت:

• شهرداری تهران
• وزارت میراث فرهنگی
• بانک‌ها
• بخش خصوصی
• خیرین
• شرکت‌ها
• مسئولیت اجتماعی بنگاه‌ها (CSR)
• مؤسسات فرهنگی
• سرمایه‌گذاران گردشگری

ایجاد شود.

این صندوق می‌تواند به بناهایی که امکان بازکاربری دارند، تسهیلات ارائه دهد.

مدل تأمین مالی می‌تواند ترکیبی باشد:

سرمایه مالک + تسهیلات + سرمایه‌گذار خصوصی + کمک فرهنگی + درآمد آینده بنا

۹. «هر شرکت، یک بنای تاریخی»

می‌توان از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت‌ها نیز استفاده کرد.

برای مثال یک شرکت بزرگ اعلام کند:

«این شرکت هزینه مرمت و احیای یک بنای تاریخی را بر عهده می‌گیرد.»

در مقابل، نام شرکت به عنوان حامی پروژه در چارچوب مقررات درج شود.

اما مهم‌تر از تبلیغات، باید یک گزارش سالانه منتشر شود که نشان دهد:

• چه مقدار هزینه شده؟
• چه میزان مرمت انجام شده؟
• چه تعداد شغل ایجاد شده؟
• چند نفر از بنا بازدید کرده‌اند؟
• چه مقدار درآمد ایجاد شده؟
• چه میزان از درآمد مجدداً صرف حفاظت شده است؟

۱۰. تبدیل بناهای تاریخی به «مدرسه زنده تاریخ»

یکی از جذاب‌ترین کاربردهای این بناها، آموزش است.

به جای آنکه تاریخ فقط در کتاب‌های درسی خوانده شود، دانش‌آموزان بتوانند وارد یک خانه تاریخی شوند و تاریخ را در محیط واقعی تجربه کنند.

برای مثال:

خانه تاریخی تهران → کلاس تاریخ تهران

دانش‌آموز در این مکان می‌تواند:

• معماری سنتی را ببیند؛
• درباره سبک زندگی گذشته بیاموزد؛
• با صنایع دستی آشنا شود؛
• داستان محله را بشنود؛
• اسناد قدیمی را مشاهده کند؛
• با فناوری واقعیت مجازی گذشته بنا را تجربه کند.

این کار می‌تواند همکاری میان آموزش و پرورش، دانشگاه‌ها، شهرداری، میراث فرهنگی و سازمان‌های مردم‌نهاد را نیز تقویت کند.

۱۱. ایجاد «مسیرهای گردشگری تاریخی تهران»

نباید بناهای تاریخی به‌صورت جزیره‌ای دیده شوند.

چند بنا و محله باید به یکدیگر متصل شوند.

برای مثال:

مسیر تهران قاجاری

مسیر تهران پهلوی

مسیر خانه‌های تاریخی

مسیر بازار و تجارت قدیم

مسیر معماری و هنر

مسیر تهرانِ مشاهیر

مسیر ادیان و همزیستی فرهنگی

مسیر تاریخ آموزش و دانش

مسیر فرهنگ و مطبوعات

در هر مسیر، چند بنا به یکدیگر متصل می‌شوند و یک محصول گردشگری کامل ایجاد می‌کنند.

۱۲. تهران می‌تواند «موزه زنده» باشد

این موضوع با سیاست‌های جدید حفاظت شهری نیز همخوانی دارد.

رویکرد تاریخی امروز فقط حفظ یک ساختمان منفرد نیست؛ بلکه ارتباط بنا با محله، مردم، اقتصاد، فرهنگ و زندگی روزمره نیز اهمیت دارد. یونسکو تأکید می‌کند که شهرهای تاریخی باید محیط‌های زنده‌ای باشند و حفاظت از میراث با توسعه اجتماعی و اقتصادی تلفیق شود.

بنابراین می‌توان این ایده را مطرح کرد:

تهران؛ موزه زنده تاریخ معاصر ایران

در این مدل، مردم برای دیدن یک «ساختمان خالی» به تهران نمی‌آیند؛ بلکه برای تجربه تاریخ، فرهنگ، غذا، هنر، معماری، موسیقی، صنایع دستی و زندگی اجتماعی وارد محله‌های تاریخی می‌شوند.

۱۳. ایجاد اشتغال برای جوانان

یکی از مزایای مهم این طرح، اشتغال‌زایی است.

احیای هر بنا می‌تواند به ایجاد مشاغلی در حوزه‌های مختلف منجر شود:

• مرمت‌گران
• معماران
• کارشناسان میراث
• راهنمایان گردشگری
• عکاسان
• فیلم‌سازان
• تولیدکنندگان محتوای دیجیتال
• فروشندگان صنایع دستی
• هنرمندان
• مربیان
• مدیران گردشگری
• کارشناسان فناوری
• طراحان تجربه گردشگری
• نیروهای خدماتی

به‌این‌ترتیب، حفاظت از میراث فرهنگی مستقیماً به اقتصاد فرهنگ و اقتصاد محله متصل می‌شود.

۱۴. ایجاد «بازارچه‌های تاریخی و فرهنگی»

در برخی بناهای مناسب می‌توان فضای کوچکی برای فروش محصولات فرهنگی و محلی ایجاد کرد:

• صنایع دستی
• کتاب
• آثار هنری
• محصولات فرهنگی
• سوغات تهران
• محصولات خلاق جوانان
• محصولات زنان کارآفرین
• آثار هنرمندان محلی

در این صورت، گردشگر تنها از بنا بازدید نمی‌کند؛ بلکه بخشی از اقتصاد محله را نیز فعال می‌کند.

۱۵. استفاده از هوش مصنوعی

فناوری‌های جدید می‌توانند تجربه بازدید را کاملاً تغییر دهند.

برای مثال، در یک خانه تاریخی:

بازدیدکننده وارد بنا می‌شود و با استفاده از یک اپلیکیشن می‌تواند با راهنمای هوشمند تاریخی گفت‌وگو کند.

سیستم می‌تواند پاسخ دهد:

«این اتاق چه کاربردی داشته است؟»

«چه کسانی در این خانه زندگی می‌کردند؟»

«تهران در زمان ساخت این بنا چگونه بوده است؟»

حتی می‌توان با استفاده از مدل‌های سه‌بعدی و هوش مصنوعی، بازسازی بصری دوره‌های تاریخی را ارائه کرد؛ البته این بازسازی‌ها باید با برچسب روشن از «بازسازی دیجیتال» از واقعیت تاریخی تفکیک شوند.

۱۶. ایجاد «بانک بناهای تاریخی آماده سرمایه‌گذاری»

یکی از مشکلات سرمایه‌گذار این است که نمی‌داند:

• کدام بنا آماده واگذاری است؟
• مالک آن چه کسی است؟
• وضعیت حقوقی بنا چیست؟
• چه نوع کاربری مجاز است؟
• هزینه تقریبی مرمت چقدر است؟
• چه مقدار سرمایه لازم دارد؟
• درآمد احتمالی از چه فعالیت‌هایی قابل تصور است؟

پیشنهاد می‌شود یک سامانه رسمی ایجاد شود:

«بانک سرمایه‌گذاری میراث تهران»

و برای هر بنا یک پرونده سرمایه‌گذاری تهیه شود.

برای مثال:

نام بنا: …
تاریخ: …
مساحت: …
وضعیت حقوقی: …
وضعیت حفاظتی: …
کاربری پیشنهادی: …
هزینه تقریبی احیا: …
ظرفیت اشتغال: …
ظرفیت گردشگری: …
نوع مشارکت: …
مدت بهره‌برداری: …

این کار، فاصله میان «سرمایه‌گذار» و «میراث فرهنگی» را کاهش می‌دهد.

۱۷. تشکیل «شورای احیای بناهای تاریخی تهران»

برای جلوگیری از موازی‌کاری، پیشنهاد می‌شود کارگروهی مشترک با حضور نمایندگان:

• شهرداری تهران
• شورای اسلامی شهر تهران
• وزارت میراث فرهنگی
• وزارت راه و شهرسازی
• بخش خصوصی
• دانشگاه‌ها
• انجمن‌های معماری
• سازمان‌های مردم‌نهاد
• فعالان گردشگری
• مالکان بناها

تشکیل شود.

وظیفه این شورا:

شناسایی، اولویت‌بندی، مستندسازی، تأمین مالی، واگذاری، نظارت و ارزیابی پروژه‌های احیای بناهای تاریخی باشد.

رویکرد یونسکو نیز بر مشارکت ذی‌نفعان مختلف، برنامه‌ریزی مشارکتی و ایجاد چارچوب‌های مدیریت عمومی ـ خصوصی تأکید دارد.

۱۸. اولویت با بناهای در معرض خطر

همه بناها را نمی‌توان هم‌زمان احیا کرد.

بنابراین باید یک نظام امتیازدهی کارشناسی ایجاد شود و بناها بر اساس معیارهایی مانند:

• میزان خطر تخریب
• ارزش تاریخی
• ارزش معماری
• اهمیت اجتماعی
• امکان بازکاربری
• امکان دسترسی عمومی
• ظرفیت گردشگری
• ظرفیت اشتغال
• وضعیت مالکیت
• هزینه احیا

اولویت‌بندی شوند.

۱۹. یک پیشنهاد ویژه برای تهران: «۱۰۰ خانه، ۱۰۰ داستان»

برای شروع می‌توان یک پروژه نمادین ایجاد کرد:

«۱۰۰ خانه تاریخی تهران؛ ۱۰۰ داستان»

در مرحله اول ۱۰۰ بنای واجد شرایط انتخاب شوند.

برای هر بنا:

مستندسازی + مرمت + بازکاربری + فناوری + معرفی عمومی + ایجاد درآمد

انجام شود.

پس از موفقیت مرحله اول، طرح به ۵۰۰ و سپس تعداد بیشتری از بناها گسترش پیدا کند.

این روش بهتر از آن است که از ابتدا یک طرح بسیار بزرگ و غیرقابل اجرا طراحی شود.

۲۰. مدل پیشنهادی سه‌ساله

سال اول؛ شناسایی و آماده‌سازی

• تهیه بانک اطلاعاتی
• شناسایی بناهای در معرض خطر
• تهیه شناسنامه دیجیتال
• اسکن سه‌بعدی بناهای منتخب
• تعیین وضعیت حقوقی
• تهیه مدل‌های اقتصادی
• انتخاب ۱۰۰ بنای پایلوت
• ایجاد سامانه سرمایه‌گذاری

سال دوم؛ احیا و بهره‌برداری

• آغاز مرمت
• جذب سرمایه‌گذار
• واگذاری بهره‌برداری
• راه‌اندازی مراکز فرهنگی و گردشگری
• ایجاد مسیرهای گردشگری
• اجرای برنامه‌های آموزشی
• راه‌اندازی QR و اپلیکیشن

سال سوم؛ توسعه و بین‌المللی‌سازی

• توسعه پروژه به مناطق مختلف تهران
• معرفی مسیرهای گردشگری بین‌المللی
• ارتباط با آژانس‌های گردشگری خارجی
• معرفی تهران به عنوان مقصد گردشگری تاریخی
• برگزاری جشنواره سالانه میراث شهری
• انتشار گزارش عملکرد و شاخص‌های اقتصادی و فرهنگی

۲۱. شاخص‌های ارزیابی موفقیت

موفقیت طرح نباید فقط با تعداد بناهای مرمت‌شده سنجیده شود.

باید پرسید:

• چند بنا از خطر تخریب نجات پیدا کرد؟
• چند شغل ایجاد شد؟
• چه مقدار سرمایه خصوصی جذب شد؟
• تعداد بازدیدکنندگان چقدر افزایش یافت؟
• چه مقدار درآمد برای نگهداری بنا ایجاد شد؟
• چند جوان وارد مشاغل فرهنگی شدند؟
• چند برنامه آموزشی برگزار شد؟
• چند کسب‌وکار جدید ایجاد شد؟
• میزان مشارکت مردم محله چقدر بود؟
• رضایت مالکان و بهره‌برداران چقدر بود؟

۲۲. یک اصل بسیار مهم: حفاظت بدون درآمد پایدار شکننده است

تجربه مدیریت میراث شهری نشان می‌دهد که حفاظت زمانی پایدارتر می‌شود که برای آن مدل اقتصادی مناسب نیز وجود داشته باشد.

البته درآمدزایی نباید به قیمت نابودی اصالت بنا تمام شود.

بنابراین باید یک اصل سه‌گانه رعایت شود:

«اصالت بنا + کاربری مناسب + درآمد پایدار»

اگر درآمد باشد ولی اصالت از بین برود، طرح شکست خورده است.

اگر اصالت حفظ شود ولی بنا هیچ کاربری نداشته باشد، در بلندمدت نگهداری آن دشوار می‌شود.

و اگر کاربری ایجاد شود اما درآمد پایدار وجود نداشته باشد، پروژه وابسته به بودجه عمومی باقی خواهد ماند.

جمع‌بندی

تهران برای حفظ میراث معماری خود نیازمند تغییر یک نگاه اساسی است.

بناهای تاریخی نباید صرفاً ساختمان‌های قدیمی تلقی شوند؛ آنها سرمایه‌های فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و گردشگری شهر هستند.

راه‌حل آینده این نیست که همه بناهای تاریخی را فقط پشت حصار قرار دهیم.

راه‌حل این است که:

آنها را بشناسیم، دیجیتال کنیم، مستند کنیم، مرمت کنیم، کاربری مناسب بدهیم، سرمایه جذب کنیم، برای مردم قابل استفاده کنیم و از آنها ارزش اقتصادی و فرهنگی پایدار ایجاد کنیم.

به همین دلیل پیشنهاد می‌شود تهران به سمت ایجاد یک نظام جامع تحت عنوان:

«برنامه ملی احیای هوشمند میراث شهری تهران»

حرکت کند.

در این برنامه، فناوری‌های نوین، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، مدیریت شهری، میراث فرهنگی، دانشگاه‌ها، سازمان‌های مردم‌نهاد، گردشگری و جامعه محلی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

نتیجه مطلوب آن است که خانه تاریخی تبدیل به مرکز فرهنگی، مرکز فرهنگی تبدیل به مقصد گردشگری، مقصد گردشگری تبدیل به کسب‌وکار و کسب‌وکار تبدیل به منبع مالی برای حفظ همان میراث شود.

به بیان ساده:

بنا را حفظ کنیم تا درآمد ایجاد کند؛ درآمد ایجاد کنیم تا بنا برای نسل آینده حفظ شود.

این رویکرد می‌تواند یکی از محورهای اصلی تبدیل تهران از یک «پایتخت اداری» به یک «شهر فرهنگی، تاریخی و گردشگری» باشد؛ رویکردی که با چارچوب بین‌المللی «چشم‌انداز شهری تاریخی» نیز سازگار است و در ادبیات جدید میراث شهری، بر پیوند حفاظت، توسعه اقتصادی، مشارکت عمومی و خصوصی و زندگی معاصر شهر تأکید دارد.

همچنین پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶ درباره خانه‌های تاریخی دوره پهلوی در تهران، مشخصاً موضوع «بازکاربری» و عملکرد بناهای تاریخی را بررسی کرده است؛ بنابراین این پیشنهاد می‌تواند بر مبنای مطالعات تخصصی داخلی نیز توسعه پیدا کند.

نظر

موضوعات مرتبط: مطلب

گفت‌وگو با دکتر جعفر صابری به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران

تهران، خانه مشترک همه ماست

گفت‌وگو با دکتر جعفر صابری به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران

خبرنگار: آقای دکتر صابری، به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران، شما مجموعه‌ای از مطالب و مقالات را درباره مسائل شهری مطرح کرده‌اید. چه ضرورتی باعث شد به این موضوع بپردازید؟

دکتر جعفر صابری:
به نظر من، «روز تهران» و «هفته فرهنگی تهران» نباید فقط به برگزاری چند برنامه فرهنگی و مراسم مناسبتی محدود شود. این مناسبت می‌تواند فرصتی باشد برای اینکه یک بار دیگر درباره شهری که در آن زندگی می‌کنیم فکر کنیم.

تهران فقط خیابان‌ها، ساختمان‌ها، بزرگراه‌ها و مراکز اداری نیست؛ تهران مجموعه‌ای از تاریخ، فرهنگ، خاطرات، مردم و سبک‌های مختلف زندگی است. بنابراین هر یک از ما به عنوان یک شهروند، در برابر این شهر مسئولیت داریم.

من سال‌هاست در حوزه مسائل اجتماعی، فرهنگی و شهری مطالعه و تحقیق می‌کنم و به همین دلیل احساس کردم در هفته فرهنگی تهران، به عنوان یک شهروند، وظیفه دارم بخشی از یافته‌ها و پیشنهادهای خودم را با مردم و مسئولان در میان بگذارم.

خبرنگار: مهم‌ترین مسئله‌ای که امروز در رابطه با شهر تهران می‌بینید چیست؟

دکتر جعفر صابری:
به اعتقاد من یکی از مسائل مهم، فاصله میان شهر و شهروند است.

ما معمولاً درباره مشکلات تهران صحبت می‌کنیم؛ از آلودگی هوا، ترافیک، بافت‌های فرسوده، مشکلات اقتصادی، آسیب‌های اجتماعی، کمبود فضاهای فرهنگی و مسائل مختلف سخن می‌گوییم، اما کمتر از خودمان می‌پرسیم:

منِ شهروند برای بهتر شدن شهرم چه کاری می‌توانم انجام دهم؟

شهر فقط متعلق به شهرداری یا دولت نیست. شهر متعلق به مردم است و توسعه آن نیز باید با مشارکت مردم اتفاق بیفتد.

خبرنگار: یعنی معتقدید شهروندان باید نقش بیشتری در اداره و توسعه تهران داشته باشند؟

دکتر جعفر صابری:
دقیقاً.

مدیریت شهری به تنهایی نمی‌تواند تمام مشکلات یک کلان‌شهر را حل کند. شهرداری، شورای شهر و سایر دستگاه‌های مسئول وظایف مهمی دارند، اما در کنار آنها باید از ظرفیت مردم، متخصصان، دانشگاه‌ها، انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد نیز استفاده شود.

ما در کشور انجمن‌ها و NGOهای بسیار توانمندی داریم که در حوزه‌های مختلف فعالیت می‌کنند؛ از محیط زیست و فرهنگ گرفته تا معلولان، بیماری‌های خاص، جوانان، زنان، کودکان، آموزش، هنر و مسائل اجتماعی.

به نظر من به‌کارگیری ظرفیت انجمن‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد یک ضرورت است، نه یک انتخاب تشریفاتی.

خبرنگار: شما در صحبت‌هایتان بر ارائه راهکار تأکید کرده‌اید. چرا این موضوع برایتان مهم است؟

دکتر جعفر صابری:
چون صرفاً بیان مشکلات، مشکلی را حل نمی‌کند.

اینکه بگوییم تهران مشکل ترافیک دارد، آلودگی دارد، بافت تاریخی آن در معرض آسیب است یا مشارکت اجتماعی کم است، قدم اول است؛ اما بعد از تشخیص مشکل باید بپرسیم:

راه‌حل چیست؟ چه کسی باید اجرا کند؟ هزینه آن از کجا تأمین می‌شود؟ مردم چگونه مشارکت کنند و نتیجه را چگونه ارزیابی کنیم؟

من در مقالاتی که به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران تهیه کرده‌ام، تلاش کرده‌ام تا حد امکان از بیان صرف مشکلات عبور کنم و برای موضوعات مختلف، راهکارهای عملی و قابل بررسی ارائه دهم.

خبرنگار: یکی از موضوعاتی که در مقالات شما مطرح شده، حفظ بناها و مناطق تاریخی تهران است. چرا این موضوع را مهم می‌دانید؟

دکتر جعفر صابری:
تهران فقط تهران امروز نیست؛ تهران گذشته‌ای دارد که بخشی از هویت ماست.

خانه‌های تاریخی، محله‌های قدیمی، بناهای فرهنگی و معماری‌های ارزشمند اگر از بین بروند، فقط یک ساختمان از بین نرفته است؛ بخشی از حافظه شهر از بین رفته است.

اما من معتقدم برای حفظ این بناها نباید فقط منتظر بود که دولت یا شهرداری بودجه‌ای اختصاص دهد.

می‌توان از فناوری‌های جدید، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی، گردشگری، کارآفرینی فرهنگی و مشارکت مردم استفاده کرد.

یک خانه تاریخی می‌تواند پس از مرمت و با رعایت ضوابط، تبدیل به مرکز فرهنگی، گالری، مرکز آموزش، خانه هنرمندان، مرکز گردشگری یا حتی یک کسب‌وکار فرهنگی شود.

در این صورت، بنا هم حفظ می‌شود، هم اشتغال ایجاد می‌کند و هم بخشی از هزینه‌های نگهداری خود را تأمین خواهد کرد.

خبرنگار: بنابراین نگاه شما به میراث تاریخی، صرفاً نگاه حفاظتی نیست؟

دکتر جعفر صابری:
خیر. من معتقدم باید از حفاظت منفعل به احیای فعال حرکت کنیم.

اگر یک بنای تاریخی را فقط ببندیم و بگوییم کسی به آن دست نزند، ممکن است در طول زمان فرسوده شود.

اما اگر برای آن کاربری مناسب تعریف کنیم، آن را مرمت کنیم، با فناوری روز معرفی کنیم و مردم را به آنجا بیاوریم، بنا دوباره زنده می‌شود.

به همین دلیل پیشنهاد کرده‌ام طرحی مانند «احیای ۱۰۰ بنای تاریخی تهران» مورد بررسی قرار گیرد؛ طرحی که در آن هر بنا پس از شناسایی و مطالعه، دارای پرونده دیجیتال، برنامه مرمت، مدل سرمایه‌گذاری، کاربری مشخص و برنامه بهره‌برداری باشد.

خبرنگار: آیا این نگاه را می‌توان به سایر مسائل تهران هم تعمیم داد؟

دکتر جعفر صابری:
قطعاً.

در حوزه‌هایی مانند محیط زیست، گردشگری، فرهنگ، جوانان، آسیب‌های اجتماعی، اقتصاد خانواده، ورزش و حتی استفاده از فضاهای شهری، می‌توان از همین مدل استفاده کرد.

یعنی به جای اینکه فقط منتظر تصمیم دستگاه‌های دولتی باشیم، ظرفیت مردم و نهادهای مدنی را وارد میدان کنیم.

خبرنگار: شما سال‌ها در حوزه اجتماعی و فرهنگی فعالیت کرده‌اید. فکر می‌کنید مشارکت مردم چگونه باید شکل بگیرد؟

دکتر جعفر صابری:
مشارکت مردم باید سازمان‌یافته و هدفمند باشد.

صرفاً اینکه از مردم بخواهیم «همکاری کنند» کافی نیست.

باید برای آنها نقش تعریف شود.

مثلاً یک انجمن محیط زیستی می‌تواند مسئول یک پروژه محلی باشد؛ یک انجمن فرهنگی می‌تواند در احیای یک فضای تاریخی مشارکت کند؛ یک انجمن مرتبط با جوانان می‌تواند برنامه‌های آموزشی طراحی کند و تشکل‌های اجتماعی نیز می‌توانند در شناسایی آسیب‌ها و ارائه راهکارها مشارکت داشته باشند.

در واقع باید شهر را از حالت «مدیریت برای مردم» به سمت «مدیریت با مردم» حرکت داد.

خبرنگار: در نهایت، پیام شما به شهروندان تهران در هفته فرهنگی تهران چیست؟

دکتر جعفر صابری:
پیام من بسیار ساده است:

تهران خانه همه ماست.

همان‌طور که برای خانه شخصی خودمان اهمیت قائل هستیم، باید برای شهرمان نیز اهمیت قائل شویم.

باید شهرمان را بشناسیم، تاریخش را بدانیم، از محیط زیست آن مراقبت کنیم، به بناهای تاریخی آن توجه داشته باشیم، از کسب‌وکارهای فرهنگی حمایت کنیم و در حد توان خودمان برای بهتر شدن آن قدم برداریم.

من نیز به عنوان یک شهروند، حاصل بخشی از سال‌ها تحقیق، مطالعه و تجربه خود در حوزه مسائل شهری را در قالب چند مقاله به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران ارائه می‌کنم.

امیدوارم این مطالب بتواند زمینه‌ای برای گفت‌وگو، نقد و ارائه پیشنهادهای بیشتر باشد؛ چرا که معتقدم آینده تهران فقط با تصمیم مدیران ساخته نمی‌شود؛ آینده تهران با مشارکت شهروندان ساخته خواهد شد.

در پایان، فرارسیدن روز تهران و هفته فرهنگی تهران را به همه همشهریان عزیزم تبریک می‌گویم و امیدوارم تهران روزبه‌روز شهری فرهنگی‌تر، انسانی‌تر، زیباتر و شایسته‌تر برای زندگی همه شهروندان باشد.

تهران، خانه مشترک ماست؛ بیایید برای حفظ و آبادانی آن، هر کدام سهمی داشته باشیم.

موضوعات مرتبط: مصاحبه

دکتر جعفر صابری: توسعه و حفظ تهران، مسئولیت مشترک همه شهروندان است

دکتر جعفر صابری، پژوهشگر و فعال فرهنگی و اجتماعی، در یک نشست دوستانه با اشاره به موضوعات مهم مرتبط با شهرنشینی و به‌ویژه مسائل و ظرفیت‌های شهر تهران، بر ضرورت توجه جدی شهروندان به شهر و نقش آنان در توسعه و حفظ پایتخت تأکید کرد.

وی با اشاره به روز تهران و هفته فرهنگی تهران اظهار داشت: تهران تنها محل زندگی ما نیست، بلکه بخشی از هویت، تاریخ و فرهنگ مشترک ماست و همه ما به عنوان شهروند، در برابر آینده این شهر مسئولیت داریم.

دکتر صابری با ارائه چند مقاله پژوهشی و تحلیلی که حاصل سال‌ها مطالعه و تحقیق در حوزه مسائل شهری است، به موضوعاتی از جمله حفظ بناها و بافت‌های تاریخی، توسعه فرهنگی، گردشگری شهری، استفاده از ظرفیت‌های مردمی، اشتغال و کارآفرینی، مشارکت اجتماعی و نقش سازمان‌های مردم‌نهاد پرداخت.

وی افزود: «اگر قرار است تهران شهری پویا، زیبا، فرهنگی و برخوردار از کیفیت مناسب زندگی باشد، تنها اقدامات مدیریت شهری کافی نیست. شهروندان نیز باید در این مسیر نقش فعال داشته باشند. ما باید شهرمان را بشناسیم، به آن توجه کنیم و برای توسعه و حفظ آن تلاش کنیم.»

این پژوهشگر اجتماعی همچنین بر اهمیت ارائه راهکارهای عملی تأکید کرد و گفت: صرف بیان مشکلات شهری کافی نیست و باید برای هر مسئله، راه‌حل‌های قابل اجرا و متناسب با شرایط تهران ارائه شود.

دکتر صابری با اشاره به ظرفیت گسترده انجمن‌ها، تشکل‌های مردمی و سازمان‌های مردم‌نهاد خاطرنشان کرد: «استفاده از ظرفیت انجمن‌ها و NGOها یک ضرورت است. بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی شهر را می‌توان با مشارکت مردم، نهادهای مدنی، دانشگاه‌ها، متخصصان و مجموعه‌های مردمی بهتر مدیریت کرد.»

وی همچنین گفت که بخشی از پیشنهادها و راهکارهای خود را که حاصل سال‌ها مطالعه و پژوهش در حوزه مسائل شهری است، در قالب مجموعه‌ای از مقالات به مناسبت روز تهران و هفته فرهنگی تهران ارائه می‌کند تا زمینه‌ای برای گفت‌وگو و مشارکت بیشتر شهروندان در موضوعات شهری فراهم شود.

دکتر جعفر صابری در پایان، ضمن تبریک روز تهران و هفته فرهنگی تهران به همه شهروندان، اظهار امیدواری کرد که این مناسبت تنها به برگزاری برنامه‌های فرهنگی محدود نشود، بلکه فرصتی برای افزایش شناخت شهروندان از تهران و آغاز گفت‌وگویی جدی درباره آینده این شهر باشد.

وی گفت:

«تهران خانه ماست؛ و حفظ، توسعه و ساختن آینده این خانه، مسئولیت مشترک همه ماست.»

دکتر جعفر صابری
پژوهشگر و فعال فرهنگی و اجتماعی
بنیان‌گذار مؤسسه بین‌المللی آشتی

موضوعات مرتبط: مطلب

عمارت افرا؛ وقتی یک بانوی ایرانی، تاریخ را دوباره زنده می‌کند

عمارت افرا؛ وقتی یک بانوی ایرانی،

تاریخ را دوباره زنده می‌کند

دکتر جعفر صابری

گاهی حفظ میراث فرهنگی تنها به معنای نگهداری از یک ساختمان قدیمی نیست؛ بلکه به معنای زنده نگه داشتن بخشی از هویت، فرهنگ و خاطرات یک ملت است. در این میان، هستند انسان‌هایی که بدون هیاهو و تبلیغات، با عشق و باور شخصی، برای حفظ بخشی از تاریخ این سرزمین تلاش می‌کنند.

عمارت افرا نمونه‌ای ارزشمند از همین نگاه است؛ عمارتی که به همت و پشتکار یک بانوی ایرانی، از وضعیت ویران و فرسوده خارج شده و پس از سال‌ها تلاش و مرمت، به یک مکان فرهنگی ماندگار، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان، تبدیل شده است.

این بانوی فرهیخته با صرف هزینه شخصی و طی بیش از هشت سال تلاش مستمر، خشت‌به‌خشت این بنای تاریخی را مرمت و احیا کرده است. کاری که تنها یک فعالیت ساختمانی یا مرمتی نیست؛ بلکه اقدامی فرهنگی برای حفظ بخشی از تاریخ این شهر و انتقال آن به نسل‌های آینده است.

من به عنوان یک ایرانی، وظیفه خود می‌دانم از چنین انسان‌هایی قدردانی کنم؛ انسان‌هایی که به جای آنکه تنها درباره حفظ میراث فرهنگی سخن بگویند، خود قدم به میدان گذاشته و برای آن هزینه، زمان و انرژی صرف می‌کنند.

عمارت افرا یک مکان ساده نیست؛ عمارت افرا، بخشی از یک تاریخ بازسازی‌شده است.

اهمیت این بنا زمانی بیشتر آشکار می‌شود که بدانیم پس از مرمت، کاربری آن صرفاً به یک فضای نمایشی محدود نشده و به یک مکان تخصصی فرهنگی برای کودکان و نوجوانان تبدیل شده است. به باور من، این دقیقاً همان مسیری است که می‌تواند بناهای تاریخی را از یک ساختمان قدیمی و کم‌استفاده، به یک سرمایه فرهنگی زنده و پویا تبدیل کند.

من بسیار خرسندم که در شب افتتاح این بنای تاریخی، نه‌تنها به عنوان یک مهمان، بلکه به عنوان یکی از سخنرانان مراسم، فرصت داشتم در حضور حاضران از این بانوی گرامی و تلاش ارزشمند ایشان تقدیر کنم.

به باور من، تجربه عمارت افرا می‌تواند برای بسیاری از علاقه‌مندان به حوزه میراث فرهنگی، معماری، گردشگری و احیای بناهای تاریخی، یک الگوی قابل مطالعه باشد.

به همین دلیل پیشنهاد می‌کنم افراد، مجموعه‌ها و کارآفرینانی که علاقه‌مند به احیا و بازسازی بناهای تاریخی هستند، دست‌کم یک‌بار با این بانوی فرهیخته دیدار و از نزدیک با تجربه هشت‌ساله ایشان آشنا شوند.

شاید یکی از مهم‌ترین درس‌های عمارت افرا همین باشد:

اگر عشق به فرهنگ، اراده و مسئولیت اجتماعی در کنار هم قرار بگیرند، حتی یک ویرانه نیز می‌تواند دوباره متولد شود و به بخشی ماندگار از تاریخ تبدیل شود.

عمارت افرا در تهران، خیابان مجاهدین اسلام، نرسیده به بهارستان، کوچه رحمانی‌پور، پلاک ۱۱ قرار دارد.

امیدوارم این تجربه ارزشمند، تنها به یک بنا محدود نماند و شاهد روزی باشیم که در سراسر تهران و دیگر شهرهای ایران، بناهای تاریخی به جای تخریب و فراموشی، با مشارکت مردم و سرمایه‌گذاران فرهنگی، دوباره جان بگیرند و به فضاهایی برای فرهنگ، آموزش، هنر، گردشگری و زندگی اجتماعی تبدیل شوند.

از این بانوی ایرانی که با دست‌های خود بخشی از تاریخ این سرزمین را دوباره زنده کرده است، صمیمانه سپاسگزارم.

لازم میدانم از دعوت سر کار خانم دکتر نسرین تیموریان برای بازدید این بنا بسیار تشکر کنم

جعفر صابری

به مناسبت هفته فر هنگی تهران

موضوعات مرتبط: مطلب

دکتر جعفر صابری در دفتر تشکل های باشگاه کتاب و کتابخوانی تهران

 

تقدیر از دکتر جعفر صابری همزمان با هفته فرهنگی تهران

همزمان با هفته فرهنگی تهران، دکتر جعفر صابری، بنیان‌گذار مؤسسه بین‌المللی آشتی، به همراه جمعی از فرهیختگان و فعالان فرهنگی، به دعوت ریاست محترم تشکل‌های کتاب و کتاب‌خوانی اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی تهران در این اداره‌کل حضور یافتند.

در این مراسم، سرکار خانم دکتر نسرین تیموریان، رئیس تشکل‌های کتاب و کتاب‌خوانی، ضمن خیرمقدم به حاضران، گزارشی از فعالیت‌ها و خدمات این دفتر ارائه کرد و به تشریح تلاش‌های بیش از یک دهه این مجموعه در راستای ترویج فرهنگ کتاب، مطالعه و کتاب‌خوانی پرداخت.

در ادامه، در راستای قدردانی از فرهیختگان و فعالان عرصه فرهنگ، تندیس ویژه تشکل‌های کتاب و کتاب‌خوانی به دکتر جعفر صابری، بنیان‌گذار مؤسسه بین‌المللی آشتی، اهدا شد.

در این مراسم جناب آقای پروفسور مسعود ابراهیم شاه نیز ایراد بیاناتی در خصوص نقش امور فر هنگی در کشور داشتند.

برای دیدن فیلم روی تصویر کلید کنید

این مراسم در فضایی صمیمی و فرهنگی برگزار شد و بر اهمیت نقش تشکل‌های فرهنگی و فعالان اجتماعی در گسترش فرهنگ مطالعه و کتاب‌خوانی تأکید شد.

موضوعات مرتبط: گزارش