آموزش

سرمقاله‌ای از جعفر صابری

آموزش از نظر شما چیست؟

شاید بخشی از تربیت را بتوان هم‌معنای آموزش دانست؛ یا یادگیری یک مهارت و آموختن هر موضوع دیگری را در این چارچوب قرار داد. اما آیا تا به حال به این موضوع فکر کرده‌ایم که آموزش همیشه به شکل کلامی و در کلاس درس اتفاق نمی‌افتد؟ گاهی رفتار، کردار، پوشش و حتی سکوت ما نیز می‌تواند نوعی آموزش باشد!

روان‌شناسان، مربیان و افرادی که در حوزه آموزش و پرورش فعالیت می‌کنند، سال‌هاست که درباره شیوه‌های گوناگون آموزش و تأثیر آن بر ذهن و اندیشه انسان مطالعه می‌کنند. روش‌های تبلیغاتی، آموزش‌های شنیداری و دیداری و هر شیوه‌ای که بتواند بر ذهن و نگرش مخاطب اثر بگذارد، ممکن است در انتقال یک پیام و شکل‌گیری یک رفتار نقش داشته باشد.

بی‌شک، گاهی روش‌های غیرمستقیم و خارج از چارچوب کلاس‌های رسمی، تأثیر بیشتری بر عموم مردم می‌گذارند. برای نمونه، تبلیغات می‌تواند ابزاری مؤثر برای آموزش و فرهنگ‌سازی باشد.

استفاده از روش‌های تنبیهی و برخوردهای سخت‌گیرانه شاید در مقاطعی نتیجه‌بخش باشد، اما لزوماً به تغییر پایدار رفتار منجر نمی‌شود و حتی ممکن است در درازمدت نتیجه‌ای معکوس داشته باشد. در مقابل، آموزش عملی و الگوبرداری از رفتار دیگران، در بسیاری از موارد ماندگاری بیشتری دارد.

برای مثال، فردی را در نظر بگیرید که در روابط اجتماعی خود راست‌گوست، آراسته لباس می‌پوشد، به کار و وظایفش متعهد است و به حقوق دیگران احترام می‌گذارد. چنین فردی می‌تواند بدون آنکه سخنرانی کند یا به دیگران پند بدهد، بر اطرافیان خود تأثیر بگذارد.

معلمی را تصور کنید که با ظاهری آراسته، کلامی شیوا و رفتاری شایسته در برابر دانش‌آموزان حاضر می‌شود. طبیعی است که دانش‌آموزان از چنین معلمی تأثیر بپذیرند و حتی رفتار او را الگوی خود قرار دهند.

احترام گذاشتن به دیگران نیز نوعی آموزش است؛ آموزشی که به طرف مقابل می‌آموزد او هم باید با ما و دیگران محترمانه رفتار کند.

خوش‌قولی و پایبندی به تعهدات نیز از همین جنس است. گاهی نکات به‌ظاهر کوچکی که در زندگی روزمره چندان جدی گرفته نمی‌شوند، ریشه در تربیت فردی و خانوادگی ما دارند.

برای نمونه، کسی برای ما پیامک می‌فرستد یا تماس می‌گیرد. ما پاسخ نمی‌دهیم؛ شاید متوجه نشده‌ایم یا به هر دلیل دیگری فرصت پاسخ‌گویی نداشته‌ایم. اما آیا به این فکر می‌کنیم که پس از آگاهی از تماس یا پیام، پاسخ او را بدهیم؟

یا اگر قرار کاری داریم و به هر دلیلی نمی‌توانیم در جلسه حاضر شویم، چگونه این موضوع را مدیریت می‌کنیم؟ آیا به طرف مقابل اطلاع می‌دهیم و برای وقت و برنامه او ارزش قائل می‌شویم؟

بی‌تردید، بخشی از این رفتارها به آداب معاشرت بازمی‌گردد؛ آدابی که خود ریشه در تربیت و آموزش‌های ما دارند.

به‌طور کلی، آموزش در تمام ابعاد زندگی ما تأثیر داشته و خواهد داشت. شاید در گذشته کمتر به آن توجه کرده باشیم یا از اهمیت آن آگاه نبوده باشیم، اما باور کنید هر بار که یادگیری را آغاز می‌کنیم، گامی در مسیر رشد انسانی خود برمی‌داریم؛ گامی که می‌تواند در ادامه زندگی نیز به یاری ما بیاید.

آموزش در اقتصاد، روابط اجتماعی، زندگی خانوادگی و نحوه برخورد ما با دیگران، از ما انسانی متفاوت می‌سازد. بسیاری از ما به یک یا چند زبان تسلط داریم، مهارت‌های گوناگونی آموخته‌ایم و در رشته‌ای تخصص داریم؛ اما باور کنید آداب معاشرت، اخلاق و تربیت اجتماعی نیز از کلیدی‌ترین مهارت‌هایی هستند که باید بیاموزیم.

برخی معتقدند اگر کسی با ما بی‌ادبانه رفتار کرد، باید به همان شیوه پاسخ او را بدهیم. برای مثال، اگر در جمعی به ما توهین کرد، ما هم باید به او توهین کنیم.

فرض کنید کسی به مادر ما توهین کند. شاید در همان لحظه دلمان بخواهد با یک سیلی او را سر جایش بنشانیم! اما ممکن است طرف مقابل از ما قوی‌تر باشد و ماجرا به درگیری و پیامدهای ناخوشایند دیگری کشیده شود.

حال تصور کنید به‌جای واکنش عجولانه، خشم خود را کنترل کنیم و با لحنی آرام و قاطع بگوییم:

«خوشبختانه من در محیطی تربیت شده‌ام که مادرم به من نیاموخته به مادر دیگران توهین کنم؛ بلکه به من آموخته است که به مادران و بانوان احترام بگذارم. من نمی‌خواهم با رفتاری شبیه رفتار شما، آنچه را از خانواده‌ام آموخته‌ام زیر پا بگذارم.»

به نظر شما، در چنین شرایطی کدام رفتار تأثیر بیشتری خواهد داشت؟

شاید همه حاضران در آن جمع، از جمله بانوانی که شاهد ماجرا هستند، متوجه شوند که شما توانسته‌اید بر خشم خود مسلط شوید و رفتاری سنجیده از خود نشان دهید. البته نمی‌توان انتظار داشت همه افراد واکنش یکسانی داشته باشند، اما خویشتن‌داری و حفظ احترام، در بسیاری از موقعیت‌ها از درگیری و تنش بیشتر جلوگیری می‌کند.

فراموش نکنیم که بعضی افراد از کشاندن دیگران به درگیری و تنش لذت می‌برند؛ درست همان‌طور که ممکن است کسی بخواهد دیگران را به محیطی آلوده و ناخوشایند بکشاند. هنر ما این است که اجازه ندهیم رفتار دیگران، شخصیت و منش ما را تغییر دهد.

ترک محیطی که در آن به ما توهین شده است، لزوماً نشانه ترس نیست؛ گاهی نشانه آن است که برای شخصیت و جایگاه خود ارزش قائلیم و نمی‌خواهیم با ادامه درگیری، از اصولمان فاصله بگیریم.

در هر صورت، تربیت و آموزش اهمیت فراوانی دارند. این روزها، به لطف خدا، بازار آموزش‌های گوناگون، از آموزش‌های اقتصادی و کسب‌وکار گرفته تا آموزش‌های هنری و تخصصی، بسیار گرم است. امیدوارم آموزش رفتارهای اجتماعی و آداب معاشرت نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.

به‌ویژه در حوزه کسب‌وکار، لازم است درباره کسب درآمد حلال، درست و سالم بیشتر بیاموزیم. شاید یکی از مهم‌ترین بخش‌های تربیت اجتماعی ما، همین شیوه کسب‌وکار و چگونگی درآمدزایی باشد.

باید بیاموزیم که هر شغلی، هر شیوه درآمدزایی و هر راهی برای رسیدن به موفقیت، لزوماً شایسته و قابل دفاع نیست.

داشتن خانه‌ای بزرگ، خودرویی گران‌قیمت و درآمدی بالا، به‌تنهایی نشانه توانمندی و موفقیت واقعی ما نیست؛ به‌خصوص اگر این دستاوردها با بی‌اخلاقی، بی‌احترامی به دیگران یا نادیده گرفتن حقوق مردم همراه باشند.

امروزه بسیاری از مشاغل امکان رشد و کسب درآمدهای بالا را فراهم می‌کنند؛ اما پرسش اساسی این است: به چه قیمتی؟ و با پرداخت چه هزینه‌ای؟

آیا برای رسیدن به درآمد بیشتر، حاضریم اخلاق، صداقت و اعتماد دیگران را قربانی کنیم؟ آیا هر موفقیتی، صرف‌نظر از راهی که برای رسیدن به آن انتخاب کرده‌ایم، ارزشمند است؟

این پرسش‌ها نشان می‌دهند که آموزش و تربیت، تنها به یادگیری یک حرفه یا کسب مهارت‌های تخصصی محدود نمی‌شوند؛ بلکه باید به ما بیاموزند چگونه درست زندگی کنیم، چگونه درست کار کنیم و چگونه در کنار دیگران، انسانی مسئولیت‌پذیر باشیم.

امیدوارم در این زمینه‌ها نیز گام‌های مؤثرتری برداریم و در کنار آموزش‌های علمی، فنی و اقتصادی، به آموزش اخلاق، آداب معاشرت، مسئولیت‌پذیری و کسب‌وکار سالم توجه بیشتری نشان دهیم.

زیرا جامعه‌ای که مهارت را در کنار اخلاق آموزش دهد، نه‌تنها افراد توانمندتری تربیت می‌کند، بلکه زمینه شکل‌گیری روابط انسانی سالم‌تر و اقتصادی قابل‌اعتمادتر را نیز فراهم می‌سازد.

یا حق

جعفر صابری