رفتار لیسیدن یا دهان بردن اشیا در کودکان اتیسم، معمولاً یک رفتار عصبی-حسی (Sensory Behavior) است، نه لجبازی یا بی‌ادبی که دلیلش می‌تواند ترکیبی از عوامل فیزیکی و حسی باشد.

دلایل اصلی دست‌به‌دهان کردن در کودکان اتیسم:

۱. نیاز دهانی شدید (Oral Sensory Seeking)
– دهان یکی از حساس‌ترین مسیرهای حسی بدن است.
– برخی کودکان اتیسم برای خودتنظیمی، آرام‌سازی، افزایش تمرکز یا کاهش استرس نیاز دارند چیزی را بمکند، بجوند یا لیس بزنند.
– مشابه نوزادان که با مکیدن پستانک آرام می‌شوند.

۲. جستجوی بافت (Texture Seeking)
– بعضی کودکان علاقه خاصی به بافت‌های متفاوت دارند: خشک، زبر، نرم، لایه‌لایه.
– مثال: مقوا، پاکت شیر، کاغذ خشک → بافت زبر و تغییر شکل هنگام لیسیدن باعث تحریک حسی می‌شود.

۳. تحریک حس چشایی / مزه
– لیسیدن اشیا ممکن است به خاطر تجربه مزه یا رطوبت باشد.
– برخی کودکان اتیسم با تغییر مزه و رطوبت تحریک می‌شوند و این رفتار را تکرار می‌کنند.

۴. خودتنظیمی سیستم عصبی (Self-Regulation)
– وقتی کودک مضطرب، هیجان‌زده یا خسته است، لیسیدن یا جویدن باعث آرام‌سازی و کاهش اضطراب می‌شود.
– فعالیت دهانی می‌تواند ضربان قلب و فشار خون را کمی کاهش دهد و مغز را آرام کند.

۵. کمبود ورودی حسی دیگر (Under-responsive)
– اگر کودک در دیگر مسیرهای حسی (لمس، حرکت، فشار) ورودی کافی نداشته باشد، دهان را برای تحریک خود فعال می‌کند.
– گاهی رفتار به علت کسالت یا بی‌حوصلگی رخ می‌دهد.

۶. عادت / رفتار تکراری (Repetitive Behavior)
– برخی کودکان رفتارهای دهانی را به عنوان استراتژی ثابت برای سرگرمی یا کاهش اضطراب انجام می‌دهند.
– وقتی رفتار جایگزین مناسب نداشته باشد، ادامه پیدا می‌کند.

چرا بعضی کودکان—به‌ویژه کودکان اتیسم—نیاز به ورودی دهانی دارند؟

۱. تنظیم سیستم عصبی (Self-Regulation)
– دهان یکی از قوی‌ترین مسیرهای آرام‌سازی مغز است.
– وقتی کودک مضطرب، هیجان‌زده یا خسته باشد، بدنش به‌طور طبیعی روش مکیدن/جویدن را فعال می‌کند.

۲. کمبود ورودی حسی (Under-responsive)
– برخی کودکان دریافت حسی کمتر از حد معمول دارند.
– برای “بیدار نگه داشتن” مغز دنبال ورودی قوی‌تر می‌گردند.

۳. جست‌وجوی حسی دهانی (Sensory Seeking)
– برخی کودکان ذاتاً حس دهانی بیشتری می‌طلبند:
• جویدن اشیا
• خوردن غذاهای سفت
• گاز گرفتن
• مکیدن شیشه آب

۴. نیاز به فشار عمیق دهانی (Oral Proprioceptive Input)
– ورودی فشاری به فک و دهان باعث افزایش تمرکز، کاهش اضطراب و تنظیم رفتارهای حرکتی می‌شود.

۵. هیجان یا بی‌حوصلگی
– وقتی هیچ فعالیت مناسب حسی ندارد، برای پر کردن خلأ به ورودی‌های دهانی می‌رود.

۶. جایگزین ناکافی در محیط
– اگر ابزارهای دهانی مناسب و ایمن نباشد، کودک دست، لباس یا اسباب‌بازی را می‌جوَد.

اشیا و مواد شایع که کودکان اتیسم دهان می‌برند:

۱. اسباب‌بازی‌ها و لوازم مدرسه: مداد، پاک‌کن، ماژیک، خودکار، مهره‌های پلاستیکی و لگو، توپ‌های کوچک نرم یا فومی، اسباب‌بازی‌های پلاستیکی سبک
2. کاغذ و مقوا: کتاب‌ها، برگه‌ها، پاکت‌ها (شیر، غذا)، جعبه‌ها، بسته‌بندی‌ها
3. لباس و پارچه: آستین یا یقه لباس، حوله یا پتو، طناب، بند کفش
4. غذاها و خوراکی‌های غیرمجاز: خوراکی‌های سفت یا ترش، چیزهای خشک مثل خاک، شن، خاک‌برگ
5. وسایل شخصی و اشیا روزمره: کلید، گوشی، کنترل تلویزیون، دکمه‌ها، زیپ‌ها، دست و پای دیگران (در برخی کودکان شدید)
6. مو و ناخن: ناخن‌های خود یا دیگران، مو را می‌کشند یا می‌لیسند
7. مواد طبیعی یا محیطی: شن، سنگ کوچک، خاک، برگ خشک

ویژگی مشترک اشیا دهان‌بردنی:
– بافت سفت یا مقاوم
– قابلیت تغییر شکل یا رطوبت هنگام لیسیدن
– قابلیت گرفتن در دست و نزدیک کردن به دهان
– تکرارپذیری و دسترسی آسان

راهکارهای علمی کاردرمانی حسی برای کاهش دست‌به‌دهان کردن:

۱. برنامه رژیم حسی دهانی (Oral Sensory Diet)
– جویدنی‌های ایمن، خوراکی‌های سفت و مقاوم، نی‌های مقاوم، نوشیدنی‌های غلیظ

۲. تمرینات دهانی (Oral Motor Exercises)
– فوت کردن در نی، سوت، حباب‌ساز؛ تمرین مکیدن اسموتی، بستن لب با نی یا کاغذ؛ تحریک دهانی با مسواک لرزشی یا ویبراتور دهانی

۳. جایگزین‌های سالم برای دست‌به‌دهان کردن
– اسباب‌بازی‌های دهانی، توپ‌های گچی، Spiral straw، قابلیت جویدن روی مداد

۴. ورودی‌های حسی عمقی برای کاهش رفتار دهانی
– کمپرس سنگین روی شانه‌ها، پتو وزنه‌ای، فشار دادن دست‌ها و پاها، ماساژ فشاری، فعالیت‌های “کار سنگین” مثل هل دادن یا کشیدن اجسام سبک، بازی با خمیر سفت یا لگو، بالا رفتن از پله، دویدن یا پریدن ریتم‌دار

۵. کنترل محرک‌ها و عوامل محیطی
– برنامه‌ریزی فعالیت‌های حسی در طول روز، محیط آرام و قابل پیش‌بینی، وظایف کوچک و ساختارمند، زمان‌های استراحت حسی

۶. تحلیل رفتار (ABA + SI Integration)
– تشخیص دلیل اصلی رفتار (نیاز به حواس‌دهانی، جلب توجه، خودتنظیمی، فرار از موقعیت) و مداخله هدفمند

۷. قوانین و مرزبندی ملایم اما ثابت
– منع شدید و ناگهانی نکنید
– جایگزین مناسب فوری بدهید
– رفتار درست را به محض وقوع تشویق کنید

نمونه برنامه روزانهٔ تنظیم حسی دهانی:

۱. صبح (۱۵–۲۰ دقیقه)
– نوشیدنی غلیظ از نی سفت (اسموتی یا ماست‌خوری)
– فعالیت‌های دهانی: فوت کردن حباب، سوت، بادکنک
– ورودی عمقی آرام‌ساز: فشار روی شانه‌ها، ماساژ دست و انگشت‌ها، کش بدنسازی

۲. میان‌روز / مدرسه (هر ۱–۲ ساعت، ۵–۷ دقیقه)
– جویدنی ایمن: گردنبند جویدنی، سرمدادی جویدنی
– میان‌وعده‌های سفت: هویج، نان خشک، ساقه کرفس
– فعالیت ویبره یا مسواک لرزشی
– نی مقاوم + آب
– وقفه حسی: هل دادن میز، حمل کتاب، فشار توپ ضد استرس، بالا رفتن از پله

۳. عصر (۱۵ دقیقه)
– بازی‌های فوت‌محور: پرت کردن توپ پنبه‌ای، فواره حباب، نی–فوت
– بازی دهانی مقاوم: باد کردن بادکنک، مکیدن اسموتی، جویدن خوراکی سفت
– ورودی عمقی آرام‌ساز: پتو وزنه‌ای، کش‌وقوس دادن، فشار دست‌ها و شانه‌ها

۴. شب (۱۰ دقیقه)
– ماساژ دهان و صورت: لمس آرام اطراف لب، فشار ملایم روی گونه‌ها، ماساژ فک
– نوشیدنی گرم با نی نرم
– فعالیت آرام: گوش دادن به موسیقی، کتابخوانی (بدون اسباب‌بازی دهانی)

قوانین مهم کاهش مکیدن دست
– جایگزین مشخص بدهید: «اگر می‌خوای چیزی رو بجوی، از این استفاده کن»
– دست‌ها را مشغول نگه دارید: توپ ضد استرس، فیجت کوب، خمیر بازی سفت
– هر رفتار درست را فوراً تشویق کنید
– همیشه وسایل دهانی همراه کودک باشد

نکته کلیدی:
– برنامه باید حداقل ۳ هفته مداوم ادامه داشته باشد.

نویسنده: ساحل مرادی